RSS

Category Archives: የኢትዮጵያ ፍልስፍና

በዚህ ርዕስ የኢትዮጵያዊያን ፍልስፍናዊ ዕይታዎች፣ ክርክሮች፣ ተጠየቆች፣ አመክንዮአዊ አስተሳሰቦችና አስደናቂ ጥበባት ይቀርቡበታል፡ ይዳሰሱበታል፡፡

የቅኔና የፍልስፍና ፍክክር (፬)፡- ሊቁ አርስቶትል

በካሣሁን ዓለሙ

ባለፈው ከግሪክ ፈላስፎች መካከል የሶቅራጥስና የፕሌቶን የቅኔ ዕይታ ተመልክተናል፤ በዛሬ መጣጥፌ ከአርስቶትል እስከ አውጉስጢን ያለውን የቅኔ ዕይታ ለማቅረብ ቃል ብገባም ሊቁ አርስቶትል ነገር አስረዝሞ አለቀኝ ስላለ የእሱን ዕይታ ብቻ ለማቅረብ ተገድጃለሁ፡፡፡

ከፕሌቶ ያላነሰ በአውሮጳ አስተምህሮ ተፅዕኖ ፈጣሪ የኾነው ተማሪው አርስቶትል በቅኔና በፍልስፍና

አታካራ ላይ ያለው ተፅእኖ በመምህሩ ቦይ ውስጥ የሚፈስ ቢኾንም ለቅኔ በሰጠው ደራጃ፣ ዋጋ እና መነሻ ይለያል፡፡ ቅኔን የሚመዝነው በሚሠጠው ጥቅምና ባለው ዋጋ ሲኾን እንደ ፍልስፍና የሚመሠረተው በመደነቅ ላይ መኾኑን ይስማማል፤ ደረጃ ሲሰጥም ቅኔን የታሪክ ታላቅ ወንድም፣ የፍልስፍና ተከታይ አድርጎ ነው፡፡
aristotle

Read the rest of this entry »

Advertisements
 

የቅኔና የፍልስፍና ፉክክር 3፡- በሶቅራጥስና በፕላቶ ዕይታ

በካሣሁን ዓለሙ


ባለፈው መጣጥፍ የቅኔ ጥበብ ጥንታዊነትንና አጠቃላይ በፈላስፎች ያለው ዕይታ በዘመናት ምን ይዘት እንዳለው ተመልክተናል፤ በዚህኛው መጣጥፍ ደግሞ ከፍልሱፋኑ የኹለቱን የሶቅራጥስንና የፕላቶ ተፅእኖ ይዘት ለማየት እንሞክራለን፡፡

የዓለማችን የፍልስፍና ካርታ የተሠራው በሶቅራጥስ ቀያሽነት፣ በፕላቶ ንድፍ አውጭነት እና በአርስቶትል ‹የሁሉን በየፈርጁ› ድምበር ሠሪነት ነው፤ እነዚህ ሥሉስ ሊቃውንት በተጠበቡበት ካርታም የዓለም ጠቢባን አአምሯቸው ዞሯል፤ እስካሁንም የተደረገው ማሻሻል እንጂ የካርታው ንድፍ አልተለወጠም፡፡ ከሦስቱ መካከልም የሶቅራጥስና ፕላቶ ፍልስፍና ለያይቶ ማስቀመጥ ትንሽ ያስቸግራል፤ ምክንያቱም ፕላቶ የሶቅራጥስ ጸሐፌ ትዛዝ የነበረ ሲኾን ሶቅራጥስ ደግሞ  ለፕላቶ አፈቀላጤው ነበርና፡፡index Read the rest of this entry »

 

የቅኔና የፍልስፍና ፉክክር (፪)

ካሣሁን ዓለሙ

ባለፈው ቅኔና ፍልስፍና በመደነቅ መሠረታቸው እና የተፈጥሮን (የእውነትን) ምሥጢር ለመግለጥ በመጣራቸው አንድነት ቢኖራቸውም በስልታቸው ቅኔ ሰምና ወርቅን (ኅብርነትን)፣ ፍልስፍና ደግሞ አመክንዮን (ምክንያታዊነትን) በመመርመሪያነት ስለሚወስዱ መለያየታቸውን፤ ኹለቱም ግን የተፈጥሮን ቅንብር የሚያመጠኑ መሠረታዊያን ጥበባት መኾናቸውን፣ ተመልክተን ነበር፤ ዛሬ ደግሞ የቅኔን ጥንታዊ ጥበብነት እና ከሶቅራጥስ ጀምሮ በምዕራባዊያን ፈላስፎች ዘንድ ያለውን የዕይታ ኹኔታ በጥቅሉ ለማየት እንሞክራል፡፡

  1. ቅኔ ጥበብ ጥንታዊነት

የቅኔና የፍልስፍናን ታሪካዊ ዳራ ስንፈትሽ የፍልስፍና ውልደት ሳይበሠርና የሰው ልጅ ዕውቀት በትምህርት ሥረዓት ዘርፍ (ቅርንጫፍ) ሳይከፋፈል በፊት ቅኔ በብቸኝነት ኹሉንም ትምህርት በአንድነት አምቆና ከተፈጥሮ ኅብርነት ጋር ተናቦ (አናቦ) የሚገኝ ጥበብ ነበር፤ ተመራማሪዎቹም ይኽ የዚኽኛው የትምህርት ዓይነት ነው፤ ያኛው ከዚያኛው ጋር ይያያዛል/ይለያል በማለት አይከፋፍሉም ነበር፡- ከአርስጣጣሊስ (አርስቶትል) ጀምሮ ነው ዕውቀት በክፍል በክፍል እየተመደበ ድንበር የተበጀለት፡፡ በጥንት ዘመን የአብዛኞቹ ጠቢባን የምርምር ማዕከልም ከተጻፈ ላይ መፈለግ ሳይኾን የተፈጥሮን ህላዌ እና የፍጥረታትን መስተጋብራር ማስተዋልና መመርመር ነበር፡፡ ይኽንን ነው የሰው ልጅ በፊደላት ቀርጾ፣ በዚያም ወደ ጽሑፍ ገልብጦ ተወራራሽ ጥበብ ያደረገው፡፡ ተፈጥሮ ደግሞ በኅብርነት፣ በዕምቅነት፣ በዜማ… ቅኔ የተሠራች መኾነዋን ትመሠክራለች፤ ምስክርነቷን ያስተዋለና በአግባቡ ያዳመጠ ባለቅኔ ይኾናል፡፡ ስለኾነም በየትኛውም ሥፍራ ቢኾን በጥንት ጊዜ  የሰው ልጅ የዕውቀቱ መሠረት ቅኔ ነበረ፡፡ Read the rest of this entry »

 

የቅኔና የፍልስፍና ፉክክር ፩

በካሣሁን ዓለሙ

ቅኔና ፍልስፍና ጥንታዊ እና የዓለም ገዥ ዕውቀቶች ናቸው፤ በገዥነታቸውም በፈላስፎች ዘንድ ፉክክርና አታካራ አለባቸው። ስለ የቅኔ ፍልስፍና ስናወራም በቅኔና በፍልስፍና ዕሳቤዎች ውስጥ ያለ ያስተሳሰብ መስተጋብር፣  ክርክር እና ታሪካዊ አታካራ መናገራችን ነው፤ መስተጋብራቸውም አንዱ በሌላው ውስጥ/ላይ በሚያደርጉት አስተዋፅኦና ተፅእኖ ይወሰናል፤ በዚህ ደግሞ በተለያዩ ዕይታዎችና አስተሳሰቦች የተቃኙ ክርክሮች መደረጋቸው አይቀርም፡፡ ምንም እንኳ የቅኔ እና ፍልስፍና የአስተሳሰብ መነሻ መደነቅ ቢኾንም በስልታቸው የተለያዩ ፅንሳተ ሐሳብ ናቸው፤ ቅኔ በሰምና ወርቅ ወይም በኅብርነት ስልት ዕውቀትን ሲመረምር ፍልስፍና በምክንያት (በአመክንዮ) ይመራል፤ በእነዚህ ስልቶች ልዩነት የተነሣም በኹለቱ የዕውቀት አተዋወቅ ዙሪያ አታካራዎች መፈጠራቸው አያጠራጥርም፡፡

የአገራችን የቅኔና የፍልስፍና መስተጋብር በቅኔ የበላይነት ይመራል፤ ቅኔነቱም በሰምና ወርቅ ወይም በኅብርነት ስልት ላይ ያጠነጥናል፤ ኅብርነት ደግሞ ተፈጥሮ የተሠራችበት ጥበብ ስለኾነ ቅኔነት የሌለው ፍጥረት አይኖርም፤ በቅኔነት ሳያመሠጥሩ የሚያስቡት ሐሳብም ተራ ጉዳይ እንጂ ጥልቀት አይኖረውም፤ አስደናቂነቱ አነስተኛ ነውና፤ የማያስደንቅ ነገርም አእምሮን ሰብስቦ አይመስጥም፤ በሐሳብም አምጥቆ አያመራምርም፡፡ Read the rest of this entry »

 

ሃይማኖት፣ ፍልስፍ እና ሳይንስ ያላቸው ግንኙነት (በዲያግራም)

(በካሣሁን ዓለሙ)

(የጽሑፉ ሐሳብ ከዲያግራሙ ጋር የተናበበ ስለኾነ እያስተያዩ እንዲያነቡት ይጋበዛሉ፤ ጽሑፉ ‹ቅኔ-ዘፍልሱፍ› በሚለው መጽሐፌ ውስጥም ተካቶ ይገኛል፡፡)
ሀደሀፈ
የትኛውም የዕውቀት ፅንሰ-ሐሳብ ከዚኽ ድያግራም እንደማይወጣ ማስተዋል ጠቃሚ ነው፤ ማለትም አንድ ሰው እዚኽ ከተጠቀሱት ስምንት አማራጮች ውስጥ አቋሙን ሊያንፀባርቅ የሚችለው በአንደኛው ነው፡፡ ከድያግራሙ ክበባት ውጭ የሚገኘው ስምንተኛው (ተ.ቁ. 8) አማራጭ ግን የሌለና በአማራጭ አቋምነትም ሊወሰድ የማይችል ነው፤ ምክንያቱም በዚኽ አቋም ላይ የሚገኝ ሰው አንድም ስለተባሉት (ስለ ሃይማኖት፣ ፍልስፍና እና ሳይንስ) ምንም ዕውቀት የሌለው ኾኖ በተለምዶ የሚኖርና፣ ዕውቀቱ ከሌሎች ኅብረተሰቦች ጋር ያልተነካካ ሲኾን፣ አንድም የአእምሮ በሽተኛ በመኾኑ ስለሃይማኖት፣ ስለፍልስፍናም ኾነ ስለሳይንሳዊ ዕውቀቶች ያለው ዕይታ ነፃ ከኾነ ነው፤ ይኽንን ደግሞ ዕውቀታዊ አድርጎ መውሰድ ያስቸግራል፡፡

Read the rest of this entry »

 

ትኩርት ያላገኘው ባህላዊ የተጠየቅ ልጠየቅ ክርክር ጥበብ

በካሣሁን ዓለሙ

(ይህ ጽሑፍ በውይይት መጽሔጽ ቁ.19 ታትሞ የወጣ ነው)

  1. መንርደሪያ

እኛ ኢትዮጵያዊያን በባህላችን የሚደነቁ ጥበባትን በተለይም የዳበረ የራሳችን ባህላዊ (ልማዳዊ) የትችትና የክርክር ባህል ያለን ሕዝቦች ብንኾንም በተለያየ ማኅበረሰቦች የዳበሩት የባህላችን ማሳያዎች ተጠንተውና ተገናዝበው ለዘመናዊ ትምህርትና ፍትሕ ግብዓት እንዲኾኑ ፍልስፍናቸውና ሥነ አመክንዮአዊ ጥበባቸው አልተመረመረም፡፡

ምንም እንኳን በብዙ የሀገራችን ክፍሎች ዘመናዊ ትምህርትና የፍርድ ቤት አሠራር የጥንቱን እያጠፋውና በነበር እያስቀረው ቢኾንም (በተለይ ከ1923ቱ ሕገ መንግሥት ከወጣና የዘመናዊ ፍ/ቤቶች ከተቋቋሙ በኋላ) በአንዳንድ ሥፍራዎች ‹የተጠየቅ ልጠየቅ› እና ‹የበልሃ ልበልሃ› ክርክሮች ልምድ እንደሚገኝ የሚጠቁሙ ማሳያዎች አሉን፡፡ ለምሳሌ በመንዝ አካባቢ እስከ ቅርብ ጊዜ ይሠራበትና እዛፍ ሥር እየተሰበሰቡ መሟገት የተለመደ እንደነበር እና በጨዋታ በመከራከር የሚፎካከሩበት ሰዎች መኖራቸውንም በዚያ አካባቢ ለተወሰነ ጊዜ በማስተማር ላይ የቆየ ጓደኛዬ ነግሮኛል፡፡ የተጠየቅ ልጠየቅ ስልትን የመሠለ የሙግት ጥበብ እያለን፣ ለዚህም የተመዘገቡ የክርክር ማሳያዎች ሞልተውን፣ ከሥነ አመክንዮ ዕውቀት አንጻር (ተክለ ማርያም ፋንታዬ ‹ተጠየቅ› በሚል ርዕስ በ1953 ከጻፉት መጽሐፍ ውጭ) አለመመርመሩ ያስቆጫል፡፡ Read the rest of this entry »

 

‹ቅኔ-ዘፍልሱፍ› መጽሐፍን በቀላሉ በስልክዎ ያንብቡ

ከአገር ውጭም ኾነ በአገር ውስጥ የምትገኙ የዚህ ብሎግ ተከታታዮች፣ ‹ቅኔ-ዘፍልሱፍ› የሚለው መጽሐፌ በሎሚ የአንድሮይድ  አፕልኬሽን (Lomi books  Store ተለቋል፤ መጽሐፉን ለማውረድ መጀመሪያ አፕልኬሽኑን በነፃ በማውረድ ስልክዎ ላይ ይጫኑት፤ ከዚያም  በውጭ የምትገኙ በ10 ዶላር (በክሬዲት ካርድ) በአገር ውስጥ የምትገኙ ደግሞ በ20 ብር የሞባይል ካርድ ገዝታችሁ በስልካችሁ ማንበብ ትችላላችሁ፡፡ ከመጽሐፉ ብዙ ቁምነገሮች እንደምታገኙ እምነቴ ነው፤ መልካም ንባብ፡፡  በቅርቡም ሌሎች መጻሐፎቼንም በዚህ መልክ እንዲደርሳችሁ አደርጋለሁ፡፡

IMG_20171028_185337

 
 
%d bloggers like this: