RSS

እውን ኢትዮጵያዊ ፍልስፍና የለም? (4)

14 Oct

                  3.  የዘርአ ያቆብ ኢትዮጵያዊ ፈላስፋነት

  1. በኢትዮጵያ በፈላስፋነት የሚጠቀሰው ዘርአ ያዕቆብ ነው፡፡
  2. ሆኖም የዘርአ ያዕቆብ ፍልሰፍና የኢትዮጵያ ፍልስፍና ብሎ ለመውሰድ ያስቸግራል፡፡
  3. ይህ ከሆነም ኢትዮጵያዊ ፍልስፍና አለ ለማለት አያስደፍርም፡፡

ትችታዊ አስተያየት

በዘርአ ያዕቆብ ማንነት ዙሪያ ከሚነሱ ጥያቄዎች መካከል የመጀመሪያው ጥያቄ ‹እውን ኢትዮጵያዊ ነው ወይ?› የሚል ነው፡፡ በጥቅሉም በዚህ ዙሪያያሉ የክርክር አቋሞች ጽንፍ የሚይዙ ቢመስሉም ‹ኢትዮጵያዊ ፈላስፋ አልነበረም› የሚሉት ተከራካሪዎች አቋም ግን ሚዛን የሚደፋ አይደም፤ ምክንያቱም ያሉትን ማስረጃዎች ከማጣጣል ያለፈ ውድቅ የሚያደርግ አስተማማኝ ማስረጃ አቅረበው መሞገት የቻሉ አይደሉምና፤ ክርክራቸውም ምኞታዊ እንጂ ማስረጃዊ አይመስልም፤ በዚህ አቋም በዋናነት ኮንቲ ሮስኒና ኢትኖ ሊትማን ተጠቃሽ ናቸው፡፡ ‹ኢትዮጵያዊ ፈላስፋ ነው› በሚል አቋም የሚከራከሩ ደግሞ ምንም እንኳ አቋማቸውን በአግባቡ የሚደግፉ አስተማማኝ ማስረጃዎች ቢኗራቸውም እንደ ሌሎች የምዕራባዊያንና ሩቅ ምስራቅ ሀገራት ፈላስፎች በዘርአ ያዕቆብ ዙሪያ ብዙ የትንታኔና የሰላ ትችት ማሳያዎችስላላቀረቡ ትኩረትን አልሳቡም፤ ሆኖም የተቃራኒዎቻቸውን አቋም ውድቅ ማስደረግ ችለዋል፤ ይህንን አቋም ይዘው በመሞገት ግንባር ቀደሞቹክላውድ ሰምነር፤ አምሳሉ አክሊሉና ዓለማየሁ ሞገስ ሲሆኑ፣ ቴድሮስ ኪሮስ፣ ዳዊት ወርቁና ሌሎች አብረው አቋሙን በመደገፍ ያብራራሉ፡፡ ለማንኛውም የዚህ ጽሑፍ ዓላማ የሁለቱንም አቋሞች የመከራከሪያ ምክንያቶች እያነጻጸሩ በማቅረብ ለማሳየት ሳይሆን፣ የራስን ግንዛቤና አቋም በማንፀባረቅ የዘርአ ያዕቆብን ኢትዮጵያዊነት (ኢትዮጵያዊ ፈላስፋ መሆኑን) ማሳየት ነው፤ በመሆኑም ፍልስፍናው የኢትዮጵያ ፍልስፍናን መስካሪ መሆን እንደሚችል ተከራክሮ ማሳመን ነው፡፡

እንደተባለው ‹እውን ዘርአ ያዕቆብ ኢትዮጵያዊ ፈላስፋ አይደለም?› በሚለው ጥያቄ እንጀምርና አሳማኝ የሆነው የትኛው አቋም እንደሆነ አነጻጽረን እንመዝን፡፡ ‹ዘርአ ያዕቆብ ኢትዮጵያዊ ፈላስፋ አይደለም› በማለት የሚከራከሩት ወገኖች ይህን ሊሉየቻሉባቸውን የተወሰኑ ተያያዥ ምክንያቶች ያቀርባሉ፡፡ ከእነዚህ ተከራካሪዎች መካከልም አንዳንዶቹ ዘርአ ያዕቆብ የተባለ ኢትዮጵያዊ ሰው መኖሩን በመካድ አውሮፓዊ የሚያደርጉት ሲሆን ሌሎቹ ደግሞ ኢትዮጵያዊ ህልውናውን ሳይክዱ ፍልስፍናውን ‹የኢትዮጵያ ፍልስፍና› ብለው ለመቀበል የተቸገሩባቸውን ምክንያቶች በማቅረብ ይሞግታሉ፤ በሁለተኞቹ ላይ በመመሥረትም ፍልስፍናው ኢትዮጵያዊ ያልሆነው እሱም ባይሆን ነው የሚል መከራከሪያየሚያቀርቡም አሉ፡፡ በአጠቃላይ የዘርአ ያዕቆብን ህልውነትንም ሆነ ኢትዮጵያዊ ፈላስፋነት እስከመካድ ያደረሷቸውን ምክንያቶች ሲዘረዝሩ፡-

  1. ስለ እሱና ስለ ፍልስፍናውበጊዜው በነበሩ የሀገር ውስጥ ታሪክ ዘጋቢዎችና በውጭ ሀገራት ሚሲዮኖች የተገኘ የጽሑፍ ማስረጃ ወይም የእማኝነት ምስክር የለም፤ ለምሳሌ በንጉሥ ሱስኒዮስ ዜና መዋዕል ላይ ስለ እሱ ተጽፎ የተገኘ ፍንጭ የለም፡፡
  2. በራሱ እጅ የተጻፈው የመጀመሪያው ጽሑፍ (መጽሐፍ) የለም፡-
  3. በሐተታ መጽሐፉ ውስጥም በኢትዮጵያዊያን የተለመደውን ገለጻ አለመጠቀሙ ኢትዮጵያዊ ፈላስፋ ስለመሆኑ ጥርጣሬን ያጭራል፡፡ ለምሳሌ የኢትዮጵያዊያውያን ምሳሌያዊና ፈሊጣዊ ንግግሮችና ቅኔዎች ያልተጠቀመው ለምንድን ነው? ይህ የሚያሳየው መጽሐፉ በኢትዮጵያዊ ሰው አለመጻፉንና ከውጪ ሰው የተገለበጠ ወይም የውጭ ሀገር ሰው የጻፈው መሆኑን ነው፡፡
  4. ወልደ ሕይወት ከሚባለው ደቀ መዝሙሩ በኋላ ፍልስፍና ቀጣይነት ሳይኖረው መቅረቱ፤ ደቀ መዝሙሩም ቢሆን ሃይማኖታዊ ስብከትን ከመተረክ ያለፈ ፍልስፍናዊ ትችቶችን በድፍረትና በማጎልመስ ያላቀረበ መሆኑ የዘርአ ያዕቆብን ኢትዮጵያዊ ፈላስፋነት አጠያያቂ ያደርገዋል፤
  5. የሐተታውን ጽሑፍ በዚያን ጊዜ የነበረ ኢትዮጵያዊ ጻፈው ብሎ ለማመን ይከብዳል፡፡ ምናልባትም ጽሑፍን በኢትዮጵያ የነበረ አንድ ሚሲዮን ጽፎት ኋላ ተቀባይነት እንዲያገኝ በሚል ዘዴ ኢትዮጵያዊ ጽሑፍ እንደሆነ ተደርጎ የተሰናዳ ይሆናል፤እንዳው ይሁን ብለን ‹ዘርአ ያዕቆብ ኢትዮጵያዊ ነው› ብንል እንኳን ፍልስፍናው የተጻፈው ኋላ ከ19ኛው መ/ክ/ዘ ይሆናል እንጂ በተባለው ዘመን ኢትዮጵያዊ የሆነ ሰው የዚህ ዓይነት ሐሳብ ያፈልቃል ብሎ ለማመን ያስቸግራል፡፡ ወዘተ…

ከዚህ በላይ በተቃዋሚዎቹ የተነሱት ነጥቦች አግባባዊነት የሌላቸው መከራከሪያዎች መሆናቸውም ማየት ያስፈልጋል፤ ይህንንም ከመጀመሪያው በመሣት እንገምግም፡-

1)  በአጠቃላይ ሲታይ የመጀመሪያው አስተያየት የሚያስኬድ አይደለም፤ ምክንያቱም አንደኛ በዚያን ጊዜ ዘርአ ያዕቆብ ተራ ሰው ስለነበር በዜና መዋዕልም ሆነ በሌሎች ጽሑፎች መጠቀስ ያለበትና የሚገባው አይደለም፤ እሱም ቢሆን ታዋቂ ሰዎችን እየጠራ እነከሌ ያውቁኛል፤ ከፈረንጆች ጋር እንደዚህ ተነጋገርኩ በማለት አልጻፈም፡፡ ሁለተኛም የሱስንዮስ ዜና መዋዕልም ሆነ የሌሎች ጽሑፎች ዓላማ በኢትዮጵያው ውስጥ የሚገኙ ታዋቂና ሊቃውንት ያደረጉትንና የሚያስተምሩትን አስተያየት መዘገብ ሳይሆን ከንጉሡ የጦርነትና የሃይማኖት እንቅስቃሴዎች ጋር የተያያዙ ክስተቶችንና ድርጊቶችን መመዝገብ ነው፤ ከንጉሡ እንቅስቃሴ ጋር በመጥፎም ሆነ በመልካም ያልተያያዙ የታሪክ ክስተቶች የመዘገብ ዕድላቸው እጅግ ሲበዛ ውስን ነው፤ ሌሎች እንደገድላትና መንፈሳዊ ተግባራት ያሉት ከሃይማኖት ጋር የተያያዙ ታሪካዊ ክስተቶችን ብቻ ነው የሚዘግቡት፤ ሌሎች ታሪካዊ ክስተቶች በገላጭነት ካልሆነ በስተቀር በእነሱ የመመዝገብ ዕድላቸው የመነመነ ነው፡፡በሦስተኝነት ደረጃም ዘርአ ያዕቆብ ራሱ አስተሳሰቡን ለማንም ሳይናገር ደብቆ በመያዝ መኖሩን‹ከእኔ በኋላ የእሚመጡ እንዲዓውቁኝ ግን እስክሞት ድረስ በእኔ ዘንድ ሸሽጌ የእምይዘው ይህን መጽሐፍ ልጽፍ ወደድኁ›በማለት ጽፏል፤ ይህ በሆነበት ለምን የልቡን አውቀው አልመዘገቡትም ማለት አይቻልም፡፡ በመጨረሻም በጊዜው ስለእሱ በታሪክ ጻሐፊዎች ወይም ሌሎች አካላት የተመዘገበ ታሪካዊ መስረጃ መኖር አለመኖሩ በጥናት ተመርምሮ የተረጋገጠ አይደለም፤ ምናልባት ይኖርባቸው የነበሩ አካባቢዎች ተጠንተው በአካባቢው በጽሑፍ የተቀመጠ ነገር መኖር አለመኖሩ ተፈትሾ ከዚያ በኋላ ቢሆን እንኳን የተወሰነ ማሳያ ይሆን ነበር፤ ያለበለዚያ ግን ይህንን ‹በጊዜው በነበሩ ሰነዶች ላይ ስላልተጠቀሰ› ሚለው መከራከሪያ ሚዛን አለመድፋት ብቻ ሳይሆን ለመከራከሪያነት የሚቀርብም አይደለም፡፡

2)  የሁለተኛው መከራከሪያም ችግር ከአስተሳሰቡ የመነጨ ነው፤ ምክንያቱም የትኛውም ፈላስፋ የተባለ ሊቅ የፍልስፍናው ማስመስከሪያ እሱ የጻፈው መጽሐፍ ወይም ጽሑፍ በዚህ ዘመን መኖር ሳይሆን የሐሳቡ ምጥቀትና የአስተውሎቱ ሁኔታ ነው፤ እንዲሁም በራስ የተጻፈ ጽሑፍ ለፈላስፋነት እንደ መስፈርት ከተወሰደ አብዛኞቹ ፈላስፎች ጥያቄ ውስጥ ይገባሉ፤ ለምሳሌ ሶቅራጥስ አንድም መጽሐፍ አልጻፈም፤ ጽፈዋል የተባሉትም ፈላስፎች በራሳቸው እጅ የተጻፈው አብዛኛው ጠፍቷል፤ ወይም አልተገኘም፤ ‹የዘርአ ያዕቆብ በእጁ የተጻፈው ጽሑፍ› መገኘት እንደ መስፈርት  ከተወሰደ የሌሎችም መወሰድ አለበት፤ መስፈርቱ ለሌሎች ካልሠራ ለዘርአ ያዕቆብም መሥራት አይችልም፤ እንዲሁም ስላለመገኘቱ እርግጠኛ አይደለንም፤ የትኛው ምሁር ነው በዘርአ ያዕቆብ እጅ የተጻፈውን ጽሑፍ ለማግኘት የሞከረ ወይም በተማሪው ተገልብጦ ለትውልዶች የተላለፈ መሆኑን ወይም አለመሆኑን ለማረጋገጥ የጣረ?  ከኢትዮጵያ የወጣ ስለመሆኑ ወይም አለመሆኑም ገና እርግጠኛ አልተሆነበትም፡፡ ተገኘም ታጣም ግን መሥፈርቱ አግባባዊነት የለውም፡፡

3)  ሦስተኛው መሟገቻም ቢሆን ሙሉ አይደለም፤ ምክንያቱም ‹ዘርአ ያዕቆብ ፈላስፋ ነው› በማለት የምንሟገተው ስለ ቅኔ ፍልስፍና ስላብራራልን ወይም ስለ ምሳሌያዊና ፈሊጣዊ ንግግሮች ዕምቅነት ፍልስፍናዊ ትንታኔ ስለሰጠን አይደለም፤ ለቅኔውና ለፈሊጡ ሌሎች አሉን፤ ይልቁንም ዘርአ ያዕቆብ ከሌሎቹ የቅኔ ፈላስፎችና ንግግር አዋቂ ኢትዮጵያውያን በተለየ ዕይታ ያነሣው የአምላክ ህልውነት ጥያቄና ለሁሉም ነገር መመርመሪያ ልቦናውን ብቻ ሚዛን ማድረጉ ነው እንጂ! በመሠረቱ ይህ በልቦና ሚዛንት ዕውቀትን መመዘን በተፈጥሮ ለሰው ልጆች ሁሉ የተሠጠ ፀጋ ነው፤ ልዩነቱ በድፍረትና በችሎታ መጠየቁና የጠየቁትንም በራስ ግንዛቤ መልስ ለመስጠት መሞከሩ ላይ ነው፤ ዘርአ ያዕቆብ ከሌሎች ኢትዮጵያውያን የሚለየው የራሱን ልቦና መነሻ በማድረግ ያልመሰለውን በመተቹቱና የመሰለውን ዕይታ ደግሞ ማንፀባረቁ ነው እንጂ ከሌሎች የቅኔና የመጻሕፍት ሊቃውንት የበለጠና ምጡቅ እሳቤን ስላቀረበ አይደለም፡፡ ምናልባት ወጣ ላለው አስተሳሰቡ በዘመኑ የተከሰተው የሃይማኖት ግጭትና ንትርክ፣ እንዲሁምበሃይማኖት ምክንያት የተከሰተው ጦርነት አስተወፅኦ ያደረጉለት ይመስላል፤ ችግር ብልሃትን ትወልዳለች› እንዲሉ፡፡ መታወቅ ያለበት ግን በዕይታ ምጥቀት፣ ጥልቀትና በአቀራረብ ጠቢብነት ከሆነ እሱ እግራቸው ሥር የማይደርስባቸው ምጡቃንና ጥንቁቃን ሊቃውንት በየዘመኑ እንደነበሩን ነው፡፡ ይህንን የቅኔ ሊቃውንቱን ፍጡን፣ አስተውሎታዊ ዕምቅ ገለጻና ፈሊጥ የገባው ሰው ምስክርነት ይሰጣል፡፡ ዘርአ ያዕቆብ በተለየ ፈላስፋነት እንዲታይ ያደረገው ተጨማሪው ምክንያት ከአውሮፓውያን ዕይታና አስተምሮ ጋር ተመሳሳይነት ያለው መጽሐፍ በማዘጋጀቱ ነው፡፡ ቢሆንም ያዘጋጀው መጽሐፍ ኢትዮጵያውነቱን አስቀርቶ ወይም አሳቡን ኢትዮጵያዊ ሰው ሊያነሳውና ሊከራከርበት የማይችል ሆኖ አውሮፓዊ ሰው አይሆንም፡፡ እንዳውም መጽሐፉ አሁን እንደሚደረግበት መከራከሪያ ትኩረት የሚስብ መሆኑን ቢገምት ኖሮ ስንት የሚያስደምሙ ነገሮችን ባዘጋጀ ተማሪውም የበለጠ እንዲያዘጋጅና እንዲያስተምር ባሳሰበው ነበር፡፡ አለቃ ደስታ የተባሉ ሊቅም በዚህ ጉዳይ ላይ ተጠይቀው ‹‹ምንም ከመጽሐፉና ካነጋገሩ ሁሉ ሮማዊ ነው ለማለት የሚያግዝ ነገር አላየሁም፡፡ ሰውዬውም ቢሆን ዕውቀቱ ሰፊ ነበር ነገር ግን ስለ ክርስቶስ ሥጋዌ የመድኃኒታችንን ነገር ቸል በማለቱ አናመሰግነው፡፡ ሮማዊ ነው የሚሉትም መርማሪዎች እንዲህ ያለ ሊቅ በኢትዮጵያ አይገኝም በማለት ነው እንጂ እርሱ ግን ፍጹም ኢትዮጵያዊ እንደሆነ ካጻጻፉና ከመጽሐፉ ይታወቃል፡፡›  (Dawit Worku; The Ethics of Zär’a Ya’eqob p.89)  ብለዋል፡፡ ይህንን ብንተወው ‹ኢትዮጵያዊ ፈላስፋ አይደለም›በማለት የሚከራከሩ ሰዎች የሚከተሉትን በአገላለጹና በመጽሑፉ ውስጥ የሚገኙት ማስረጃዎችን ውድቅ ሊያደርጉ አይችሉም፡፡

  •  በጸሎት መጀመሩ፡- የኢትዮጵያውያን ባህል ነው፡፡‹ሁሉን በፈጠረ መጀመሪያና መጨረሻ በሆነ ሁሉን በያዘና የሕይወትና የጥበብ ሁሉ ምንጭ በሆነ በእግዚአብሔር ስም በሕይወቴ ዓመታት መርዘም ከደረሰብኝ ሁሉ ትንሽ እጽፍአለሁ፡፡›
  •  የተወለደበትን ሥፍራ፣ ቤተሰብና ዓመት መግለጹ:- ‹ጥንት የተወለድኩት ከአክሱም ካህናት ነው፤ ነገር ግን እኔ በአክሱም አውራጃ ከልደተ ክርስቶስ በኋላ በ፲፭፺፪ ነሐሴ ፳፭ ቀን፣ በሦስተኛው ዓመተ መንግሥቱ ለአጼ ዘርአ ያዕቆብ ከአንድ ገበሬ ተወለድኁ፡፡›
  •  የክርስትና እና የዓለማዊ ስም ያለው መሆኑን መግለጹ፡- ከጥንት ጀምሮ የነበረ የኢትዮጵያውያን ልማድና ባህል ነው፡፡ ‹በክርስትና ጥምቀት ዘርአ ያዕቆብ ተብዬ ተሰየምኁ፤ ሰዎች ግን ወርቄ ይሉኛል፡፡› እነዚህ የቤተሰብ ማንነት፣ የትውልድ ሁኔታ፣ የሥፍራ፣ የዘመንና የድሪጊት ማስረጃዎች መሠረታዊና ማንም ሰው በቀላሉ ተቃውሞ የሚሽራቸው አይደሉም፡፡ ሌላውን ሁሉ ትተነው በዚህ የተጠቀሱት ማስረጃዎች ብቻ ለዘርአ ያዕቆብ ኢትዮጵያዊነት በቂ ምስክር መሆን ይችላሉ፡- ሌላ ችግር ያለበት ምሁር ካልሆነ በስተቀር፡፡
  •  የትምህርቱ ሁኔታ፡- ዜማ፣ ቅኔና የመጽሐፍ ትርጓሜ መማሩና ጉባኤ ዘርግቶ ማስተማሩ፡- የኢትዮጵያውያን የትምህርት ሥርዓት ጠብቆ ትምህርት መቅሰሙንና የማስተማር ሥርዓቱም ባህሉን የተከተለ እንደነበር ይገልጻል፡፡ ይህንንም እንዲህ በማለት ገልጾታል፡- ‹ከአደግሁ በኋላም፣ ትምህርት እንድማር አባቴ ወደ ትምህር ቤት ሰደደኝ፡፡ መዝሙረ ዳዊትም ካነበብኩ በኋላ መምህሬ አባቴን ይህ ሕፃን ልጅህ ልቡናው የበራ በትምህርትም ታጋሽ ነውና ወደ ትምርህት ቤት ብትሰደው ሊቅና መምህር ይሆንኣል አለው፡፡ አባቴም ይህንን ሰምቶ ዜማ እንድማር ሰደደኝ፡፡ ነገር ግን ጉሮሮየ ሻካራ ነውና ድምፄ አይአምርም፡፡ ስለዚህ ለጓዶኞቼ መሣቂያና መዘባበቻ ሆንኳቸው፡፡ በዝያውም ፫ ወር ቆየኁ፡፡ ከይህም በልቤ እየአዘንኁ ተነሥቼ ሰዋሰውና ቅኔ እንድማር ወደ ሌላ አስተማሪ ሔድኁ፡፡ ከጓዶኞቼ ፈጥኜ እንድማር እግዚአብሔር ጥበቡን ሰጠኝ፡፡ ይህም መጀመሪያ ካሳዘነኝ ይልቅ አስደሰተኝ፡፡ በዝያውም ፬ ዓመት ነበርኁ፡፡ … ከይህም ተነሥቼ የቅዱሳት መጻሕፍትን ትርጓሜ እንዲማር ሔድኁ፡፡ በይህች ትምህርትም ፲ ዓመት ነበርኁ፡፡ መጻሕፍትንም ፈረንጆች እንደ እሚተረጉሙኣቸው፣ እንደገናም የሃገራችን መምህራን እንደ ሚተረጉሙአቸው ተማርኁ፡፡ ትርጓሜአቸው ግን ብዙ ጊዜ ከልቦናዬ ጋር አልተስማማም፡፡ ነገር ግን ሐሣቤን ሁሉ በልቤ ሸሽጌ ዝም አልኁ፡፡ ፬ ዓመትም መጻሕፍት ማስተማርን ጀመርኁ፡፡› በዚህ ዓይነት የትምህርት ሥርዓትና ልማድ የተማረና ያስተማረ ምስዮን መኖሩን እስካሁን ማንም አልጻፈም፡- እኔም አላነበብኩም፡፡ ይህ የትምህርት ሥርዓት የኢትዮጵያ ቤ/ክን ሥርዓተ አስተምህሮና ከጥንት ጀምሮ በኢትዮጵያ ሊቃውንት የሚፈልቁበት የትምህርት ዘይቤ ነው፡፡ በዚህ ሥርዓት ተምሮና በዚህ መሠረትም ጉባዔ ዘርግቶ ያስትምር የነበረ መሆኑ ለዘርአ ያዕቆብ ኢትዮጵያዊነት አስተማማኝ ምስክር ነው፡፡
  •  የእነ አልፎንሱ መምጣትን የገለጸበት ሁኔታ፤ የታሪኩ ክስተትም በኢትዮጵያውኛ ድምጸት ነው የተገለጸው፡- ‹በ፲፱ኛ ዓመተ መንግሥቱ ለአፄ ሱስንዮስ የፈረንጆች ተወላጅ አቡነ እልፎንስ መጣ፡፡ ከ፪ ዓመትም በኋላ ንጉሡ የፈረንጆችን ሃይማኖት ስለ ወደደ ከኢትዮጵያ አገር ሁሉ ትልቅ ስደት ሆነ፡፡›፤ የአልፎንሱን መምጣት ብቻ ሳይሆን ከሀገር መውጣቱንም ‹ከ፫ ዓመት በኋላ አልፎንሱ ወደ ሀገሩ ሔደ፡፡› በማለት ገልጽዋል፡፡
  • በአክሱም ሲያስተምር ያጋጠመው ችግርና መሰደዱ፡- ድሪጊቱንና የድርጊቱን ክንውንና ሁኔታ የሚገልጽ ነው፤ እንዲሁም ወደ ካቶሊኮች ከሀገር እንዲወጡ ከታወጀ በኋላ ተመልሶ እንዲያስተምር መጠየቁ፡- ኢትዮጵያዊነቱን በግልጽ የሚመሰክር ነው፡፡እኔም ከሀገሬ መጻሕፍት ስአስተምር ስአለኁ ከጓደኞቼ ብዙዎቹ ጠሉኝ፡፡… ብዙ ጊዜም ወደ ንጉሥ አሳጡኝና እግዚአብሔር ግን አዳነኝ፡፡ ከዚህ በኋላ ከካህናተ አክሱም ፩ ጠላቴ ወልደ ዮሐንስ የተባለ የንጉሥ ወዳጁ ነውና የነገሥታት ፍቅር በሽንገላ ምላስ ስለሚገኝ ሔደ፡፡ ይህም ሸንጋይ ወደ ንጉሥ ገብቶ ስለ እኔ እንዲህ አለው፤ በእውነት ይህ ሰው ሕዝብን ያስታቸዋል፤ ስለ ሃይማኖታችን እንነሳና ንጉሥን እንግደለው፤ ፈረንጆችንም እናባርራቸው ይልኣል፡፡ ይህንንና እሚመስለውን ብዙ ሸነገለብኝ፡፡ እኔም ይህን ዓውቄ፣ በገናው ፈርቼ የነበረኝን ፫ ወቄት ወርቅና የእምጸልይበትንም መዝሙረ ዳዊት ይዤ በሌሊት ሸሸሁ፡፡ ወደ ተከዜ ፈሳሽ በረኃ ግድምም ገባኁ፡፡ በነገታው ራብ ያዘኝ፤ ከሃብታሞች ባለ አገሮች እንጀራ እንድለምንም እየፈራኁ ወጣኁ፡፡ ሰጡኝና በልቼ እየሮጥኁ ሔድኁ፡፡ እንደ ይሁ እያልኁ ብዙ ቀን አደረግኁ፡፡….…ከ፫ ዓመት በኋላ አልፎንሱ ወደ ሀገሩ ሔደ፡፡ ጠላቶቹ ሁሉ ተነሡ ወዳጆቹ ግን ከእርሱ ጋር ተሰደዱ፡፡ በዚያን ጊዜም የጥንትን ትምህርት አጥንተው የሚያስተምሩ ምህራን በሁሉም አገር ተፈለጉ፡፡ በአክሱም የአሉት ዘመዶቼም እንደ ቀድሞው በአክሱም ሆኜ ወደ ሊቅነቴ ተመልሼ መጻሕፍትን እንዳስተምር ፈለጉኝ፡፡ በአቡነ አልፎንስ ስለ ሆነው መሰደድ ፈርቼ የሸሸኁ ስለ መሰልኋቸውም ጠላቶችህ ጠፍተዋል ወዳጆችህ ድነዋልና ወደ እኛ ተመለስ ብለው መልክተኛ ላኩብኝ፡፡ እኔም ጠላት የለኝም፤ ይህ የእግዚአብሔር ሰው ጌታየ ሃብቱና ልጆቹ፣ ምሽቴም ከኣልሆኑ በቀር ወዳጅም የለኝም፤ ከቶም ልተዋቸው አልችልምና ለእኔም ወደ እናንተ መመለስ አይሆንልኝም፤ እናንተም በሰላም ኑሩ ብዬ መለስሁላቸው፡፡
  •  በዋሻ ውስጥ ለብቻው የቆየበት አኗኗርና ከኅብረተሰቡ ጋር የነበረው ግንኙነት- የኢትዮጵያዊያንን የችግር ጊዜ ማሰለፊያ ልምድ የተከተለ ነው፤ ነገር ግን ዘርአ ያዕቆብ ሌላ የውጭ ሀገር ሰው ቢሆን ኖሮ ወደ ሌሎች ሀገራት የመውጣት ልምድና እድል ስለሚኖረውና በቀላሉም በኅብረሰቡ አደጋ ይደርስብኛል ብሎ ስለሚሰጋ (መልኩና ቀለሙ ያጋልጠዋልና) ከኅብረተሰቡ ጋር በገበያ በመገናኘት በባህታዊ መልክ በበረሃ ዋሻ ውስጥ ለመኖር ቢያንስ በሥነ-ልቦናው ይቸገር ነበር፤ ባህታዊ በመምሰል መኖር ቢደፍርና ቢችል እንኳን ያጋጠመውን ችግር ወይም በነጭነቱ የደረሰበትን ሁኔታ የሚጠቁም ነገር ያስቀምጥልን ነበር፤ ምክንያቱም በዚያን ጊዜ በእነ አልፎንሱ ምክንያት የካቶሊኮች ጥላቻ ሕዝቡ ውስጥ ሰርጾ ነበርና፡፡ ከእሱ ይልቅ ዘርአ ያዕቆብ ኢትዮጵያውያን ከካህኑና ከንጉሡ መልከጸዴቅ ጀምረው ባህላቸው ያደረጉትን ብህትውና ባያምንበትም ለጊዜ ማሳለፊያ መጠቀሙ ኢትዮጵያዊነቱን በማስረገጥ ይመሰክራል፤ ችግር ሲያጋጥም በበረሃና በጫካ ተደብቆ ማሳለፍም የሀገራችን ተለምዶ ነው፡፡ ሁኔታውን እንዲህ በማለት ገልጾታል፡፡…ወደሸዋ ግድም ስሔድ ሰው የሌለው በርኻ አገኘኁ፡፡ ከገደሉ በታች መልካም ዋሻ ነበረውና ሰው አይዓውቀኝ በዚሁ እኖራለሁ አልኁ፡፡ ሱስንዮስ እስኪሞት ምድረስ በዚያ ªዓመት ቆየሁ፡፡ ፩ ፩ ጊዜም ወደ ገበያ እየወጣኁ ወይም ወደ አማሮች አገር እሔድ ነበርኁ፡፡ ለአማራ ሰዎች የእምበላው እንዲሰጡኝ የእምለምን ባህታዊ መነኮስ እመስላቸው ነበርኁ፡፡ ነገር ግን ሰዎች ወደ የት (እንደምወጣና) እንደ ምገባ ኣያዓውቁም፡፡ በዋሻዬ ለብቻዬ በሆንኁ ጊዜም በመንግሥተ ሰማያት የምኖር መሰለኝ፤ ቁጥር የሌለው ክፋታቸውን ዓውቄ ከሰው ጋር መኖር ጠላሁ፡፡ ሌሊት መጥተው የበርኃ አራዊት እንደ አይበሉኝም በእሚከለክላቸው በድንጋይና በእሾኅ አጥር ዋሻን አሰናዳኁ፡፡ እሚፈልጉኝ ሰዎች ወደኔ ቢመጡም የምኣመልጥበት መውጫ አደረኩለት፡፡ በዝያውምበ ሰላምኖርኁ፡፡ በእሚሰማኝ በእግዚአብሔር ተስፋ አድርጌ በሙሉ ልቤ በመዝሙረ ዳዊት ጸለይኁ፡፡
  • እንፍራን የሚባለው ቦታ በመሔድ ሀብቱ ከሚባለው ሰው ጋር ተገናኝቶ ዳዊት እየጻፈ፣ ምሽት አግብቶ፣ እያስተማረ የመኖሩ ሁኔታ፡- አጠቃላይ የሚገልጸው የኢትዮጵያዊያንን ልማድና የአኗኗር ሁኔታ ነው፡፡ አንድ ቀን ወደ እንፍራንዝ አገር ወደ አንድ ጌታ ሰው የእግዚያብሔር ሀብት ነውና ሀብቱ ወደ ተባለ ደረስኩ በዚያውም አንድ ቀን አደርኩ፡፡ በማግስቱም አክሱም ወዳሉት ዘመዶቼ ደብዳቤ እንድልክ ከእርሱ ቀለምና ወረቀት ለመንኩት፡፡ ይህ ሰውም አንተ ጸሐፊ ነህ ወይ?› አለኝ አዎ ጸሐፊ ነኝአልሁት፡፡ ከእኔ ጋር ጥቂት ቀን ተቀምጠህ የዳዊት መዝሙርን ጻፍልኝና ዋጋህንም እሰጥሃለኁ› ብሎ ተናገረኝ፡፡እሺ!አልኩት፡፡ …በጥቂት ጊዜም ቀለምና ብራና አዘጋጅቼ አንድ የዳዊት መዝሙር ጻፍኩ፡፡ጽሕፈቴም ያማረች ናትና ጌታዬ ሀብቱና ሁሉም አይተዋት ተደነቁ፡፡ ጌታዬ ሀብቱም ደሞዜን አንድ መልካም ልብስ ሰጠኝ፤ ደግሞም ወልደ ሚካኤል የተባለ የጌታ የሀብቱ ልጅ ላባቴ እንደ ፃፍከው ለእኔም ፃፍልኝ አለኝና ፃፍኩለት፡፡ አንድ በሬና ሁለት ፍየሎችም ሰጠኝ፡፡ ከዚህ በኋላ ብዙዎች ወደ እኔ ዘንድ መጥተው ዳዊትና ሌሎች መጻሕፍትን፣ ደብዳቤዎችን አፃፉ፡፡ በዚያ አገር ካለ እኔ በቀር ሌላ ፀሐፊ አልነበረምና ልብስ፣ ፍየሎች፣ እህል፣ ጨውና ሌላም እነርሱን የመሳሰሉ ሰጡኝ፡፡ ለጌታ የሀብቱም አንድ ወልደገብርኤል ተሰማ የተባለና ሁለተኛ ወልደህይወት ምትኩ የተባሉ ሁለት ልጆች ነበሩት፡፡ አባታቸው ሀብቱም የሚበቃህን ምግብ እሰጥሃለሁና በእጅህ ፅፈህ የምታፈራውን ላንተ ይሆናልና፤ የዳዊትን ንባብ አስተምራቸው አለኝ፡፡አባቴ ሆይ ያዘዝከኝን ሁሉ አደርጋለሁ አልኩት፡፡ ነገር ግን ካንተ በቀር ዘመድ የለኝምና በአባቴና በእናቴ ዘመዶችም ፋንታ ዘመድ ሁነኝ አልኩት፡፡
  • የደቀመዘሙሩ የወልደ ሕይወት ምስክርነት፡-ይህን መጽሐፍ ወርቄ የተባለው ዘርአ ያዕቆብ በ፷፰ ዓመተ ሕይወቱ ፋሲለደስ ሙቶ ዮሓንስ በነገሠ ጻፈው፡፡ ዘርአ ያዕቆብ ይህ መጽሐፍ ከጻፈ በኋላ እግዚአብሔር ፈጣሪያችንን እየወደደና ቀንና ሌሊት እየአመሰገነው በጣም ከበርቴ ሁኖ የልጅ ልጅ አይቶ በመልካም ሽምግልና ፳፭ ዓመት ቆዬ፡፡ ልጁ ሃብቱም መድኃኒት ከተባለችው ምሽቱ ፭ ወንዶችና ፬ ሴቶች ወለደ፡፡ ወርቄ የተባለው የዘርአ ያዕቆብ ዕድሜው ሁሉ አለ ሕማም ፺፫ ዓመት ሆነ፡፡ በእግዚአብሔር ፈጣሪኣችን በአልለው ትልቅ ተስፋም ሞተ፡፡ ምሽቱም ከ፩ ዓመት በኋላ ሞተችና ከባልዋ ጋር ተቀበረች፡፡ …. እኔም ምትኩ የተባልኁ ወልደ ሕይወት የመጨረሻው መልካምነት እንድትዓውቁ ብዬ ከመምህሬ መጽሐፍ ላይ ይህን ትንሽ ጨመርኁ፡፡ ስለ ጥበቤ ግን እግዚአብሔር ያስታወቀኝና ዘርአ ያዕቆብም ፶፱ ዓመት ያስተማረኝ ይሀውና እኔም ለሁላቸው የኢትዮጵያ ልጆች ለዕውቀትና ተግሣፅ እንዲሆናቸው ይህ መጽሓፍ ጻፍኁ፡፡
  • ወዘተ….

እንዲሁም የሐሳቡና የዕይታው መለየት ካልሆነ በስተቀር የአጻጻፍ ስልቱና ልማዱ ከሌሎች ከገድላትና ከመዋዕላት አጻጻፎች የተለየ አይደለም፡፡ ኢትዮጵያውያ ሊቃውንት የሚጽፉትን ነገር ከቅዱሳን መጻሕፍት ማጣቀሻዎች ጋር ማገናኘት ልማዳቸው ነው፤ ዘርአ ያዕቆብም ቢሆን ለምሳሌ የዳዊትን መዝሙር እየጠቀሰ መግለጹ፣ እንዲሁም ገድላትን ዜና መዋዕላትንም ሲጽፉ ቅኔን የማጎር ልማድ የላቸውም ዘርአ ያዕቆብ እንደዚሁ ነው የጻፈው፡፡ ስለሆነም ዘርአ ያዕቆብም የተቀኘውን ቅኔ በመጽሐፉ ውስጥ ባለማካተቱ ኢትዮጵያዊ አይደለህ ልንለው አይገባም፤ በሌላ በኩል በኢትዮጵያውያኑ ቅኔን ይቀኙታልና በጥልቀቱም ይደነቁበታል እንጂ ጽፎ የማስቀመጥ ልማድ የለም፡- አእምሮ እስካለ ድረስ ቅኔ ሊጠፋ አይችልም ስለዚህ ቅኔ ጽፎ ማጥናትና ሌሎች እንዲያጠኑትም ጽፎ ማስቀመጥ አዲስ ቅኔ እንዳያስቡ እንደማድረግ ይቆጠራል፡፡ ዘርአ ያዕቆብም የተቀኛቸውን ቅኔዎች በመጻፍ በፍልስፍናው ውስጥ ያላስቀመጣቸው በዚህ ልማድ የተነሣ ይመስላል፡፡ ስለዚህ ቅኔ በመጽሐፉ ውስጥ አለማካተቱ ኢትዮጵያዊ አለመሆኑን አያሳይም ይልቅም ቅኔን ወዶት ለዓመታት የተማረው መሆኑ ኢትዮጵያዊነቱን ቁልጭ አድርጎ ያስረዳል፡፡

4)  4ኛው ጥያቄ ሰፊ ጥናትና ምርምርን የሚጠይቅ ይመስላል፡፡ ምክንያቱም ዘርአ ያዕቆብ ያቀጣጠለው ዕይታ ለምን እስከ እዚህ ዘመን ድረስ ሳይቀጥል እንደቀረ ወይም የተቋረበትን ምክንያት በአግባቡ ለመግለጽ አግባባዊና አጥጋቢ መልስ ለመግኘት አስቸጋሪ ነው፡፡ ይሁንና የፍልስፍናው ዕይታ አለመቀጠሉና ሌሎችንም ቀስቅሶ አለመስፋፋቱ የዘርአ ያዕቆብን ፈላስፋነት የሚያስቀር ወይም አስተውሎቱን ከኢትዮጵያዊነት ውጭ የሚያወጣ አይደለም፡፡ ፍልስፍናው የሚመዘነውም በተያያዥነት በትምህርት መልክ እየተሰጠ እኛ ጋር በመድረሱ አይደለም፡፡ ምክንያቱም አንደኛ መቀጠል አለመቀጠል የተከታታይ ትውልዶቹ ኃላፊነትና ድርሻ እንጂ የፈላስፋው ዕይታ አካል አይደለም፤ ፍልስፍና በዚህ የምንመዝነው ከሆነ ታሪካዊ አስተምህሮ እንጂ አስተውሎታዊ ልዩ ዕይታ መሆኑን ማየት አልቻልንም፡፡  ዳግመኛም ቀጣይ ትውልዶች ስላሳደጉት ዕውቀቱ ፍልስፍና የሚሆን፤ ያበለጸገው ትውልድ ስላልተገኘ ፍልስፍናው ትርጉም የሚያጣ ከሆነም ፍልስፍናን ከዘገባ አቀራረብ የተለየ ዕውቀት አላደረግነውም ማለት ይሆናል፡፡ ስለዚህ ፍልስፍናው አብቦ እንዳይቀጥል ያደረገው ሌላ ምክንያትም ሊኖር ይችላል፡፡

በሌላ በኩል ግን ‹የዘርአ ያዕቆብ ፍልስፍና ለምን ቀጣይነት አልኖረውም?› ቢባል ፍልስፍናው ብዙዎችን በመሳብ እንዲበለጽግ ከሌሎች የዕውቀት ዕይታዎች የተሻለና የመጠቀ ወይም ተጽዕኖ ፈጥሮ  ከሌሎች የትምህርት (የዕውቀት) ዘይቤዎች የሚመረጥና የሚጠቅም መሆኑ የታመነበት መሆን ይኖርበታል፡፡ ለምሳሌ በኢትዮጵያ ውስጥ የቅኔ፣ የአንድምታና የዜማ ስልቶች እየበለጸጉና እየተሻሻሉ መጥተዋል፡፡ ቅኔ ከቅ.ያሬድ፣ በ14ኛው መ/ክ ከነበረው ከነ ዮሐንስ ጎብላዊ፣ ከእነ ተዋናይ… ስልትና ደረጃ አድጎና ተሻሽሎ አሁን በሚገኝበት ሁኔታ ላይ ይገኛል፤ የመጽሐፍ ትርጓሜ ስልትም የላይ ቤትና የታች ቤት በሚል አተረጓጎም ተከፋፍሎ ብዙ ሊቃውንትን መሳብ፣ ማከራከርና መበልፀግ ችሏል፤የዜማ ትምህርትም በ6ኛው መ/ክ/ዘ ተጀምሮ ከእንቅስቃሴ ስልትና ሥርዓት ጋር እየበለጸገ መጥቷል፡፡ ይህ ከሆነ የዘርአ ያዕቆብ ፍልስፍናዊ አስተምህሮ በመሻሻል ቀጣይነት ሳይኖረው የቀረው ለምንድን ነው? ተብሎ ሲጠየቅ አንደኛው ምክንያት ሊሆን የሚችለው እንደሌላው ትምህርት ሊቃውንቱን መሳብ ስላልቻለ ወይም የሚሰጠው የዕውቀት ጥበብ ጥልቀትና አመራማሪነት በዚህ ዘመን በእኛ እንደሚገመተው ሳይሆን በዚያን ዘመን በሚመረመርበት የሃይማኖት ፅናዓትና የኅብራዊ አተረጓጎምና አረዳድ ምጥቀቱና ጥልቀቱ ሊያስደንቅ  ስላልቻለ ሊሆን ይችላል፡፡ ለምሳሌ ቅኔን ለመማር አዳዲስ ትምህርት ቤቶችንና አስተማሪዎችን በመዘዋወር የሚፈልጉ ትጉኃን ተማሪዎችና ሊቃውንት የዘርአ ያዕቆብ ፍልስፍናን ካልናቁት በስተቀር ሳያውቁት አይቀሩም፤ የሚያውቁት ከነበረና ከሳባቸው ደግሞ ወይ በድገፋ ወይም በነቀፋ ቢያንስ ይቀኙበት ቢቻል ደግሞ ትምህርቱን በመገልበጥ ያስፋፉት ነበር፤ ያ አልሆነም፡- የደቂቀ እስጢፋን ያህል እንኳን ተጽዕኖ ማሳረፍ አልቻለም፡፡ በዚህ መልክ በመሳብ በልጦ ካልተገኘም፣ በዚህ ምክንያት ብቻ ቀጣይነት ኖሮት ትምህርቱ ላይስፋፋ ይችላል፤ ማለትም ኢትዮጵያውያን ሊቃውንት ከዚህ የበለጡ አስደናቂ ተግባራትና አስተውሎቶች ያሉባቸው የቁጥር፣ የመጻሕፍትና የቅኔ ትምህርቶች አሏቸውና የዘርአ ያዕቆብን ፍልስፍና ‹ጡጥም ከፈስ ተቆጠረች› ብለው በመናቅ ትተውት ይሆናል፡፡

እንዲሁም የዘርአ ያዕቆብ ፍልስፍና የኢትዮጵያውያን የትምህርት ሥርዓት አካል አይደለም፤ ይህ ከሆነም ከመጀመሪያው ምክንያት ጋር ተያይዞ ቀጣይነት ሊኖረው የሚችልበት ዕድል ውስን ይሆናል፡፡ ደቀመዝሙሩ ወልደ ሕይወትም ቢሆን ጉባኤ ዘርግቶ ፍልስፍና ማስተማሩን አልነገረንም፤ ይጠቅማል የሚለውን ምክርና ዕዝናት ለኢትዮጵያውያን ወገኖች ነው ጽፎ ያስተላለፈው፤ ጉባኤ ተዘርግቶለት ትምህርቱ ካልተሰጠም በመቀጠል ደቂቃነ መዘምራንን አፍርቶ ከዚህ ዘመን ለመድረስ ይቸግረዋል፡፡ ይህ ግን የዘርአ ያዕቆብንና የደቀ መዝሙሩን የወልደ ሕይወትን ያህል ሌሎች ኢትዮጵያውያን ሊቃውንት ማስተዋል ወይም መፈላሰፍ ሳይችሉ ቀርተው ሳይሆን የአስተሳሰብ አቅጣጫ፣ የጠቀሜታ ሁኔታ፣ የኅብራዊ ዕውቀት  ፍልስፍና ልማድና የአስተምህሮውን ዕድል የማግኘት ችግር ይዟቸው ይሆናል- በዘርአ ያዕቆብ ልማድ ያልቀጠሉት፡፡ ይህንን ለጠቅላላ ግንዛቤና ማነጻጸሪያ ብንልም ‹ፍልስፍናው ቀጣይነት ሳይኖረው ስለቀረ ኢትዮጵያውያ ፍልስፍናን ማሰብ ስለማይችሉ እሱም ኢትዮጵያዊ ሊሆን አይችልም› የሚለው ሙግት በራሱ የአስተሳሰብ ችግር አለበት፡፡

5)  5ኛው ጥያቄ የአመለካከት ችግር ስለሆነ አስተያየት መስጠትም አያስፈልግም ነበር፡፡ ሆኖም የእዚህ አመለካት መነሻውና ምክንያቱ ምን እንደሆነ ማየት ጠቀሜታ ስለሚኖረውና ለእነ ኮንቲ ሮስኒ ‹ፍልስፍናው የኢትዮጵያዊ ሊሆን አይችልም› የሚል ክርክር እስከ መፍጠር ያደረሰው መሠረት ይህ አመለካከት ስለሆነ በቁንጽሉ ማየት አይከፋም፡፡ የዚህ አስተሳሰብ መነሻው አውሮፓውያን አፍሪካውያንን ወይም ጥቁሮችን የሚመለከቱበት መነጽር ዓይናቸውን ጨለማ አልብሶ ስለሚጋርዳቸው ነው፡፡ በዚህ ግርዶሽ የተነሳም ጥቁር የሚያስብ ሙሉ ሰው አይደለም የሚል ቅድመ ግምት በአፍሪካ ውስጥ የተሠሩትን መልካም ሥራዎች የሚሲዮን ወይም አሳሽ ከነበረ አውሮፓዊ ጋር መለጠፍና ማያያዝ፤ ወይም ታሪኩንና ዕይታውን አስቀይሶ የአውሮፓውያን ዕይታ አካልና ውጤት እንደሆነ አድርጎ ማቅረብ ዋና ዓላማቸው ነው፡፡ ስለዚህ ቅድሚያ መታየት ያለበት የግርዶሹ ምክንያት፤ ከዚያም የዚህ የመነጽር ግርዶሽ ያመጣው ተጽዕኖ ነው፤ ይህንን ግን ማንም የእነ ካንትንና የእነ ሔግልን የዘረኝነት ጽሑፍ የተመለከተ በቀላሉ ስለሚረዳው እዚህ ማተቱ አስፈላጊ አይሆንም፡፡

ሌላው ምክንያት ዕውቀትን የቅርብ ዘመናት የሰው ልጅ የማሰብ ችሎታ መጨመር ያመጣው አድርጎ መገመትም የችግሩ አካል ይመስላል፤ ምክንያቱም ‹በ17ኛው መ/ክ/ዘ የነበረ ኢትዮጵያዊ› እንደዚህ ዓይነት አስተሳሰብን ማፍለቅ አይችልም ብሎ መገመት ‹በዚያን ዘመን አእምሮው ይህንን አስተሳሰብ ለማፍለቅ ብቁ አልነበረም› ማለት ይመስላል፡፡ ይህ ደግሞ ከዚያ በፊት የነበሩትን አስደናቂ የኢትዮጵያውያን ጥበባት ያለ አስተውሎት የተገኙ ያስመስላል፤ የሰው ልጆች ቀድመው የሠሯቸውን አስደናቂ የፍልስፍና ውጤቶች ሁሉ ትርጉም የሚያሳጣ ነው፡፡ በሌላ በኩል በዚያን ዘመን አካባቢ የነበሩ የአውሮፓ ጠበብት ከዘርአ ያዕቆብ ጋር ተመሳሳይ የሆነ የፍልስፍና እሳቤን አፍልቀው መጻፍ ከቻሉ እሱ የማይችልበት ምክንያት ምንድነው? ኢትዮጵያዊ ወይም ጥቁር ስለሆነ ነው በዚያን ጊዜ የዚህን ዓይነት የፍልስፍና እሳቤን ማፍለቅ የሚያቅተው? …

ምናልባት ‹በዚያን ዘመን ከሃይማኖት ትምህርት ውጭ የሚታይ ዕውቀት እንደ መሳሳት ስለሚቆጠር ወይም መናፍቅ ስለሚያስብል ከዚህ አስተሳሰብ በተለየ የእግዚአብሔርን መኖር እስከ መጠየቅ ለመድረስ አይቻልም› ተብሎ ሊሆን ይችላል ብለን ብንወስደው እንኳን ትችቱ ሙሉ አይሆንም፡፡ ምክንያቱም አንደኛ ዘርአ ያቆብ በመጽሐፉ ያሠፈረውን ዕይታ እንዴት ሊያፈልቅ እንደቻለ ምክንያቱን ከታሪክና ከማኅበራዊ ችግሮች አኳያ አብራርቶ ገልጽዋል፤ ሁለተኛም የእኛን ፍላጎትና ምኞት ትክክል እውነት ለማድረግ ወይም ለማስመሰል የሚገኘውን ማስረጃ ተቃርነን መገመት ስህተት ነው (የተጻፈው በዚያን ዘመን መሆኑን ይገልጻልና)፤ ሦስተኛ በሃይማኖት ትምህርት ዕውቀት ውስጥ አድጎና ያም አስተሳሰብ እንደነበረ ሆኖ  እያለ የተለየና ወጣ ያለ እሳቤን ማየትና አቅርቦም መከራከር የተለመደ የሰው ልጅ የታሪኩ አካል እንጂ ልዩ ነገር አይደለም፤ ዘርአ ያዕቆብ ለምን የተለየ ተደርጎ ይወሰዳል?፡- ለዚህም ሶቅራጥስን፣ ማኬቢሊን፣ ሌሎችንም በምሳሌነት ማየት ይቻላል፡- አራተኛ ኢትዮጵያዊያን ከሃይማኖት ትምህርት ውጭ ምንም ዕውቀት እንዳልነበራቸው አድርጎ የሚረዳት ችግር አለበት፤ አምስተኛ ይህ አስተሳሰብ በምዕራባዊያን ፈላስፎች የተለመደና የሚታወቅ ሆኖ እያለ ለኢትዮጵያዊያን ሲሆን ለምን እንደተለየና የማይቻል መስሎ ሊቀርብ ቻለ? በጥቅሉ ግን የሰው ልጅ በአዝጋሚ ለውጥ መልክ ካለማወቅ ወደ ማወቅና መፈላሰፍ አድጓል የሚለው አስተሳሰብ የችግሩ መሠረት ይመስላል፤ ይህ ራሱን የቻለ ሌላ መከራከሪያ ስለሆነ እንለፈው እንጂ የሰው ልጅ ዕውቀት ከጊዜ ወደ ጊዜ እየተሻሻለ መጥቷል የሚለው የዝግመተ ለውጠኞች ምኞትና ግምት ትክክል አይደለም፡፡ በጥቅሉ ከዚህ በላይ በጠቀስናቸው ምክንያቶች የተነሣ ዘርአ ያዕቆብ ኢትዮጵያዊ ፈላስፋ አይደለም በማለት የሚከራከሩ አካላት ምንም ማስረጃና አጥጋቢ የሆነ ምክንያት ሳይኖራቸው እንደሚፈነጩ መረዳት ያስፈልጋል፡፡

በአጠቃላይ ሲታይ በዘርአ ያቆብ የሐተታ መጽሐፍ ውስጥ የሚገኙት ማስረጃዎች እንደ ቀላል የሚታዩ አይደሉም፤ የሥፍራ፣ የጊዜ፣ የድርጊትና የአስተሳሰብ ሁኔታንና ልምድን የሚገልጹ ማስረጃዎች ናቸው፡፡ ውድቅ ሊሆኑ የሚችሉት የእነሱን እውነትነት የሚያፋልሱ ወይም የሚነቅፉ ማስረጃዎች ወይም አሳማኝ ምስክሮች ሲገኙ ብቻ ነው፡፡ ያለበለዚያ የሚኖረው ክርክር ‹በዚያን ዘመን በአካል ተከስቼ ካላየሁ› አላምንም ወይም ምንም ነገር አልቀበልም ወይም ኢትዮጵያዊ ሰው ጥቁር ስለሆነ የተለየ ሐሣብ ማፍለቅና የተለየ አስተሳሰብ ሊኖረው አይችልም ማለት ይሆናል፡፡ በሌላ በኩል ሲታይ ከላይ የቀረቡት ነቀፌታዎች ወይም ተቃውሞዎች እንጂ ‹ዘርአ ያዕቆብ ኢትዮጵያዊ ፈላስፋ አለመሆኑን› አምነን የሌላ ሀገር ፈላስፋ የሆነ ወይም ፈላስፋ ያልሆነ ተራ ሰው መሆኑን እንድናምን የሚያደርጉ ማስረጃዎች አይደሉም፡፡ ምክንያቱም ተቀበልነውም ካድነውም የዘርአ ያዕቆብ ሐተታ መሆኑን የሚገልጽ በግዕዝ ተጽፎ የተገኘ መጽሐፍ አለ፡፡ በዚህ መጽሐፍ ውስጥ የተመዘገበው ታሪክ ትክክል ያልሆነ ከሆነ (እና!ዘርአ ያዕቆብም ኢትዮጵያዊ አይደለም ካልን)ጽሕፉ የማን ነው? በመጽሐፉ የተመዘገበውን ክደን ትክክል አለመሆኑን ልናምን የቻልነውስ ምን ዓይነት አሳማኝና አስተማማኝ ማስረጃ ማግኘት ችለን ነው? የዚህ መጽሐፍ ማስረጃ ሐሰት ከሆነስ አብዛኞቹ የታሪክ ማስረጃዎች ተቀባይነት እንዴት ሊኖራቸው ይችላል? … ጥያቄውን በሌላ አንግልም እንመልከተው፡፡

የመጽሐፉ ማስረጃዎች ተጥለውና ተነቅፈው ከዚያ ውጭ ያሉ ግምቶች እንደ ዋና ማስረጃነት በመወሰድ ዋና መሟገቻ የሆኑበት ምክንያት ምንድን ነው? ለመሆኑ ኢትዮጵያ ውስጥ ከመጡት ሚሲዮኖች ወይም ሀገር አሳሾች መካከል እንኳን በኢትዮጵያ ቋንቋ (በግዕዝ) በሀገሩ ቋንቋ የፍልስፍና መጽሐፍ አዘጋጅቶ ያሳተመ አለ? አለ ከተባለ ምን የሚል ወጥ የፍልስፍና መጽሐፍ እንደተጻፈ መግልጽ ግድ ነው፤ በፍልስፍና መጽሐፍነቱ የተሠጠው ልዩ ዕይታም እንዲሁ መታየት አለበት፡፡ በየለም ከተስማማን ግን በሀገሩ ቋንቋ የፍልስፍና (ዕይታ ያለው) መጽሐፍ ሳያዘጋጅ ባልተረዳውና መጽሐፉን ብዙ የአውሮፓውያን ሊቃውንት ሊያነቡለትና ሊጠቀሙበት በማይችል በግዕዝ ቋንቋ የሚጽፈት ምክንያት ምንድን ነው?  ኢትዮጵያዊያን ሊቃውንት እንዲያነቡለት ነው እንዳይባል ወይ የአውሮፓውያኑን ፍልስፍና ገልብጦ አልጻፈ ወይም የአውሮፓን አስተምሮ ከኢትዮጰያ የትምህርት ልምድ ጋር በማነጻጸር አልነቀፈ፣ አላወደሰ ይህንን ዓይነት መጽሐፍ የጻፈበት ምክንያት ምንድን ነው? ምናልባት የፍልስፍና አስተሳሰብን ለኢትዮጵያዊን ለማስተማር ብሎ ይሆን? ሊሆን ይችላል ከተባለ ለምን ታዲያ ከዚህ ይልቅ የፍልስፍና ይዘትን የያዘና የፈላስፎችን ፍልስፍና ምንነት የሚገልጽ መጽሐፍ አላዘጋጀም?…  ብዙ ጥያቄዎች ሊነሱበት ይችላሉ፡፡

በጥቅሉ ከላይ የተጠቀሱት የተቃውሞ ነጥቦች አንድ የጋራ መነሻ ያላቸው ናቸው፡- ይኽውም ‹በመጽሐፉ የተመዘገበው ማስረጃ ሐሰት ነው› የሚል፡፡ ለዚህ ደግሞ ሁለት የአመለካከት መሠረቶች ይኖሩታል፤ አንደኛው ‹አፍሪካ ውስጥ ምክንያታዊ አስተሳሰብ የለም› የሚል የጥቁር ማሰብ አይችልም ቅኝት ተጽዕኖ ሲሆን ሁለተኛውና ከአንደኛው ጋር የተያያው ደግሞ ሁሉም ነገር ከውጭ መጥቷል እንጂ ከኢትዮጵያ ሊፈልቅ የሚችል አዲስ የዕውቀት መንፈስ አይገኝም የሚል የአስተሳሰብ ዥረት (ተፅዕኖ) ያመጣው ጣጣ ይመስላል፡፡ ያ ካልሆነ ግን ፈላስፋነቱ ይቅር ብንል እነኳ ዘርአ ያዕቆብ ‹ኢትዮጵያዊ አይደለም› ለማለት የሚያሥችል እሱ በጠቀሳቸው ሥፍራዎች የተከናወነ የታሪክ ጥናት ማስረጃ የለም፤ በጥናት አስደግፎ ውድቅ የሚያደርግ ማስረጃ በምክንያት በማቅረብ ሳያረጋግጡም የነበረውን ሐቅ መካድ አግባብ አይሆንም፡፡ በሌላ በኩል በተለያዩ ሊቃውንት እንደቀረበውም የዘርአ ያቆብ ፈላስፋነትም ቢሆን በምዕራባዊያን ፍልስፍና ላይ ከፍተኛ ተፅዕኖ በመፍጠር ከሚታወቁት ከደካርትና ከአማኑዔል ካንት ጋር በምክንያታዊ ዕይታው፣ በተጠየቅ ስልቱና ባነሳቸው ነጥቦች ይቀራረባል፡

የዘርአ ያዕቆብ ፍልስፍና ምን ይመስላል?

ይቆየን!

Advertisements
 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: