RSS

Monthly Archives: February 2012

ወልዱ ዘምናለሽ ተራ

‹ምናለሽ ተራ ምናለሽ ተራ
‹በሌለ የለም› ታታሪነት
ሀገር የምታስጠራ
የመርካቶ ኩራት
የዓለም አውራ፡፡›
እያልሁ ሁልጊዜ እዘፍንላታለሁ፤ እዘምርላታለሁ፡፡ ምክንያም እናቴ ናታ!
እንደ! ተወልጄ ራሴን ያገኘሁት እኮ! መርካቶ ምን አለሽ ተራ ነው፡፡ አዎ! መርካቶ “ምናለሽ?” ስትባል እኔን በጭድ ተራ ማኽፀኗ ዱብ አድርጋ አቀረበች፡፡ እኔም በጭን ጎዳናዎቿ ላይ እየተንፈላሰስኩ ቤንዝን ጡቶቿን ጠብቼና ጎማዎቿን ሞቄ አደኩ፡፡ ምናለሽ ተራ “የሌለ የለም ብቻ ነው፡፡“ በሚለው ልዩ ‹ትምሮዋ›ና ምክሯም ቀረፀችኝ፡፡ ይህ ትምርዋም በውስጤ ሰረጸኝ፤ እንዳልለያትም ‹ፎንቃዋ› ያዘኝ፡፡ ስለኾነም የሌለው ነገር እንዲኖር አደርጋለሁ እንጂ ከእሷ መለየት ማለት ‹መደየም› ይመስለኛል፡፡
በእናቴ ቤት በምናለሽ ተራ እድሜዬ ለሥራ እንደደረሰም በመጀመሪያ በ‹ቅፈላ› ሽቀላ ተሠማርቼ ነበር፡፡ የተዋጣልኝ የልጅ ‹ቀፋይ› ሆኜ ነበር፡፡ ባቀፋፈሌም ስልተኛ ነበርኩ፤ በዋናነትም ፍቅረኛሞችን ብቻ እጠይቃለሁ፤ አቀፋፈሌንም ቢኾን አንጀት ይደርሳል እንጂ ጆሮ ጠልዞ በሰልቸት አይቀርም፡፡ ፍቅረኞችን ስቀፍልም በሴቷ በኩል ከኾነ “ቆንጅት! እናንተንስ አይለያችሁ፤ ስለ ፍቅር አምላክ?” እላታለሁ፤ ፍቅር ካላት በፍቅር አምላክ አትጨክንም፤ ‹ታሽረኛለች›፤ ‹ኮይን› ባይኖራት እንኳን በፍቅረኛዋ ‹ታስገጨኛለች› እንጂ ዝም ብላ ‹አትመርሽም›፡፡ በወንዱ በኩል ከኾነም “ስለ ቆንጅት? ስለ ፍቅር አምላክ?” እለዋለሁ፤ እሱም ወይ በውለታነት ቆጥሮ ወይም ‹ሸም ቆንጥቶት› ያለውን አውጥቶ ያሽረኛል፡፡ ምክንያቱም ፍቅረኛሞችን “ስለ ማርያም ፣ ስለ ገብርኤል…” ብሎ መቀፈል መሰልቸቱን ነቄ ብያለኋ! ፍቅረኛሞች ከኾኑ የሚያመልኩት የፍቅርን አምላክ ነው፡፡
ያኔ! በ‹ቅፈላ› ማንም ተፎካካሪ አልነበረኝም፤ ምክንያቱም አቀፋፈሌ ነዋ! ኾኖም በቢዝነሱ ብዙ መቀጠል አልቻልኩም፡፡ አብረውኝ የሚኖሩ ቋንጣ፣ ዶዮና ባሪያው የሚባሉ ‹ጀለሶች› ነበሩኝ፤ እነሱም መቀፈል ሲያቅታቸው እኔን የ‹ጨብሻ›ና “የኡፋ” ቀላቢያቸው አደረጉኝ፡፡ በረጃጅም እጆቻቸው እየሰበሰቡ በሰፋፊ ጉሮሯቸው የሚያስገቡትን የ‹ቡሌ› መጠን አልቻልኩትም፤ እነሱንም እያደነቅኩ መኖርም ሰለቸኝ፡፡ ለምሳሌ ዶዮ አንድ ፌስታል ኡፋ ብቻውን ‹ሲጥ› ያደርጋል፡፡ ቅፈላ ደግሞ አይኾንለትም፤ ከቅፈላ ይልቅ ‹እንክብክብ› ይችላል፡፡ ክፋቱ በእንክብክብ ያገኘውን ‹ሳቢ› ‹እብስ› አድርጎት ይመጣል፡፡ የተገኘውን እኩል ተሰልፎ ለማጥቃት ግን ማንም አያህለውም፡፡
ቋንጣ ቡሌ ሲደፍቅ እጁ አይበቃውም፤ መቀፈል ደግሞ ብዙም አይችልም፡፡ ቡሌ ቅፈላ ግን የእጁ ነው፤ ወይ ከምግብ ቤቶች በኮንትራት ቆሻሻ በመድፋት ኡፋውን ይሰበስባል ወይም ከእኔ ‹ኮይን› ተቀብሎኝ አንድ ወይም ኹለት ፌስታል ይሸምታል፡፡ ኮይን ለመቀፈል ከተሠማራ ግን ቅፈላውን ትቶ ‹ቺኮችን› መጥበስ ይወዳል፡፡ በዚህም ብዙ ጊዜ ‹ተቦቅሷል›፡፡ ‹ጋያ› ሳይነፋ እና ‹በርጫ› ሳያደርስ አይውልም፡፡
ባሪያው ቅፈላም፣ ኡፋ መሰብሰብም አይኾንለትም፡፡ የሚኾንለት ድርቶ መስፋት ነው፤ ለኹላችንም አንዳንድ ድርቶ ሰፍቶልናል፡፡ ኹላችንም እሱ የሠፋልንን ድርቶ አንድ ላይ በመደራረብ ለብሰን እናድር ነበር፡፡ ቡሌ በመድፈቅ ግን ከዶዮ አያንስም፤ በተለይ ኡፋው ካነሰ የጎረሰውን በግራ እጁ ለመዋጥ እየገፋ በቀኙ መዳፉን ሞልቶ ይሰበስባል፡፡ በዚህ የተነሣ ከእሱ ጋር ‹ሻሞ› ለመሰለፍ የሚፈልግ አልነበረም፡፡
ቅፈላን በደንብ የምችል እኔ ስለነበርኩ ለ‹ጀለሶቼ› የ‹ኮይን› ምንጫቸው ነበርኩ፡፡ በቀን ሁለትና ሦስት ጊዜ ፊልም የምንመለከትበትን ሒሣብ የማወራርደው፤ ኡፋ ሲጠፋ የእናት ጉርሻ ‹ኮይን› የምዘጋው፤ የሲጋራ፣ የጨብሲ፣ የበርጫና የሌሎችን ወጪዎች ሳቢ የምዘጋው እኔ ነበርኩ፡- በተለይም በ18 ቀበሌ የምንመለከተውን እስፔሻል፣ የሕንድና የአሜሪካ ፊልም በእኔ እጅ ነበር፡፡ እያደር ግን የነሱ ሳቢ ዘጊ እኔ ብቻ መኾኔ ድብርት ለቀቀብኝ፡፡ በተለይም እነሱ እስፔሻላቸውን እየኮመኮሙ ‹አንቺ ቀፍይ› እያሉ ‹ሸም የማይቆነጥጣቸው› ስለኾኑ አስደበሩኝ፡፡ “ፋራያችኹን” ፈልጉ ብዬ ከዚያ አካባቢ ‹መርሽሁባቸው›፡፡ ለጊዜውም እናቴን ምናለሽ ተራን ትቼ ወደ ሰባተኛ ሰፈር ለመሰደድ ተገደድኩ፡፡
እዚያም ሰው መኾን አምሮኝ ሊስትሮ ጀመርኩ፡፡ ሰው መኾን ግን አልቻልኩም፤ ሰው መኾን ከባድ ነው፡፡ ምክንያቱም የሊስትሮ ወንበሬን ወንዶች የ‹ሸሌ› ቤት ወረፋ መጠበቂያና ማስቀየሻ አደረጉት፡፡ አንዳንድ ሰዎች ደግሞ የሽንት መጣጭ መኪና መሰልኳቸው መሰለኝ ቦርሽልን በማለት የሸኖ ቤታቸውን በጫማቸው ይዘው መጥተው አፍንጫዬን ከማሽተት አስኮረፉት፡፡ ይባስ ብሎ ደግሞ እዚያ አካባቢ ጉልቤ ሊስትሮዎች ተፎካከርከን ብለው ቡርሽ መለማመጃ አደረጉኝ፡፡ ከዚያም ‹ሰፈሬ ማሪኝ› በማለት ምናለሽ ተራ ተመልሼ ‹ከች› አልኩ፡፡ በምናለሽ ተራ እኮ ከጀለሶቼ ማስመረር ውጭ ማንም ዝንቤን እሺ አይለውም፡፡ ከዚያም ሥራ ቀይሬ መሥራት ጀመርኩ፡፡
በልጅነቴ ስቀፍል ብዙውን ጊዜ የ‹ቺኮች›ን ቦርሳ ‹መከለም› አበዛ ነበር፡፡ ታዲያ አንድ ቀን አንዷ ቦርሳዋን ለመያዝ ተጠይፋው ስታሰቃየው አይቻት አላስችል ቢለኝ “ልያዝልሽ” አልኳት፡፡ “‹ድክሞ› ብሎኛል” ስትለኝ ጊዜ ተቀበልኳት፡፡ በቦርሳዋም ጥሩ ሳቢ አገኘሁ፤ እንደልቤም በአሜሪካና በሕንድ ፊልም፣ በበርጫና በጨብሲ ተዝናናሁ፡፡ አንድ ቀን ደግሞ አንዷ ‹ጩባ› በአንገቷ ላይ ተሸክማ ታወዛውዘዋለች፤ ‹መንጩ› አድረኳት፡፡ ከዚያ በኋላ በምናለሽ ተራ ታዋቂ “ላቦሮ” ኾንኩ፡፡
“የላቦሮነት” ሥራ በፊት በፊት ያበላ ነበር፡፡ ዛፓም አያስቸግርም ፤ ተቀናቃኝም አልነበረበትም፡፡ ትንሽ ቆይቶ ግን ‹ጉልቤዎቹ› እነ ቋንጣ፣ ዶዮና ባሪያው አስቸገሩኝ፡፡ አንዲት ቦርሳ ይዤ “ተቄ” ስል እየተከታተሉ ይቀበሉኝ ጀመር፡፡ ጭራሽ እኔን እየተከተሉ ‹በጋቢና ተሣፈር›፣ ‹የኋላ ወንበር ተቀመጥ› እያሉ በየትኛውም ሰው ኪስ ዘው እንዲል ‹አጃኳሚዎች› ኾኑ፡፡ በዚህም ‹ሙዳችን› አብሮ ሊሔድ አልቻለም፡፡ ምክንያቱም የእኔ ደንበኛች ‹ቺኮች› ናቸዋ! እነሱ ግን እኔ እንቢ ስላቸው ራሳቸው የኹሉንም ወንድ ኪስ እንደፍራለን ብለው ጥርሳቸውን አጡ፤ ፊታቸውም ታርሶ፣ ታርሶ ላቦሮነታቸውን ገጠሬ ሳይቀር አወቀባቸው፡፡ ‹መንጩ ማድረግ› ሲያቅታቸውም እኔ አንዲት ቦርሳ ይዤ ‹ተቄ› ስል ወይም ‹ጩባ› ላፍ አድርጌ ‹ሽል› ስል ተከትለው ‹ቴባ! ቴባ!› እያሉ በመካፈል አሠለቹኝ፡፡
ለምሳሌ አንድ ቀን የተቀመመች ምግብ ቤት አጠገብ የአንዷን ‹ቺክ› ቦርሳ ‹መንጩ አድርጌ› ተቄ ስል ለካ ከኋላዋ ልጁቱን የተከተላት ልጅ ኖሮ አሯሯጠኝ፡፡ እኔም የምገባበት ሳጣ በሞሰብ ተራ ወረድ ብሎ ያለው የብረት ተራ ሸኖ ቤት ወረፋ የያዙትን ‹ተቅማጥ›፣ ‹ተቅማጥ› ብዬ አንዱ የሸኖ ክፍል ዘው አልኩኝ፡፡ የሸኖ ሰልፈኞችም ስለገባቸው የሚያሯርጠኝ ልጅ እንዳይገባ ‹ወረፋ ያዝ› ብለው አስቆሙልኝ፤ በዚህ አጋጣሚም ልጁ ከሰልፈኞች ጋር ሲጨቃጨቅ ከሸኖ ቤቱም በጓሮ በኩል በመዝለል በወንዙ ‹ተቀነጠስኩ›፡፡
ከዚያም ዘወር ብዬ ቦርሳውን ክልም ሳደርገው ‹አመዱን›፣ ‹ቸንቶውን›፣ ‹ደቹን›፣ ‹ቢጫውን› ሳቢ አጭቋል፤ ‹ፈንዱ› አልኩኝ፡፡ ይኹንና እነ ዶዮ በጎን ተከታትለውኝ ኖሮ ‹ቴባ› ብለው ተካፈሉኝ፤ በሸኖ ቤት ላስቀየሱኝም ‹ስቦጭቅ› አንድ ‹አመድ› ከምናምን ብቻ ተረፈኝ፡፡ ልክ እንደዚህ እኔ ስንት ተሰቃይቼ ያገኘሁትን ሳቢ እየተቀበሉ ሲያስቸግሩኝ ሥራው ራሱ እያስጠላኝ መጣ፡፡ በተጨማሪም በምናለሽ ተራ “ላቦሮነት” የሚሠሩ “ጮካዎች” በዙ፡፡ በዚህ የተነሣ ቺኮችም የቦርሳ መያዢያቸውን ቀየሩ፡፡ በግልገል ሱሪያቸው ውስጥ እየቀረቀሩ ለሚገዙት እቃ ዋጋ ለመክፈል ሲቸገሩ ብዙዎችን አየኋቸው፡፡ ይባስ ብሎ ደግሞ ማንም በሞጨለፈው “ዛፓ” ኹሉ እኔን “ውለድ” እያለ ባልወለደ አንጀቱ የገረፋ መሰልጠኛው አደረገኝ፡፡ ስለዚህ “ላቦሮነት” እርም ብዬ ተውኩት፡፡ እሱን ትቸም በድንችና ሽንኩርት ተራዎች ‹የጉርጎራ› ሥራን ጀመርኩ፡፡
እኔ ድንችና ሽንኩርት ተራዎች በመሄድ የጉርጎር ሥራን ሳልጀምር በፊት በየተራዎቹ ብስባሽ መንገድ በመዝጋትና በመሸተት ሻጮችንና ገዥዎችን አስቸግሮ ነበር፡፡ ምክንያቱም ገዥዎችም ኾኑ ሻጮች አንድ ድንች ወይም ሽንኩርት አምልጧቸው መሬት ከወደቀ በይሉኝታ አያነሱትም ነበር፡፡ አንድ ቀን ግን እኔ በዚያ አካባቢ ‹ሳንዣብብ› ነጋዴዎቹ አዋጥተን እንገጨኸለን ጥረገው አሉኝ፡፡ እኔም ቆሻሻውን ኹሉ ከአካባቢው ፀዳ ፀዳ ካደረኩ በኋላ የሚወድቁ ድንቾችንና ሽንኩርቶችን እየጠበቅኩ በመልቀም አጠራቀምኳቸው፡፡ ከዚያም ወደ ማታ አካባቢ ዋናው አስፋልት ላይ ወስጄ በመዘርገፍ በቅናሽ ዋጋ ሸቀልኳቸው፡፡ ከዚያ በኋላማ! ሸቀላው ጣመኝ ሽንኩርትና ድንችም እንኳን በመሬት ወድቀው ሊሰበስቡ ይቅርና መሬት መንካትም አቃታቸው፡፡ ከአየር ላይ እየቀለበኩ ሸቅልኳቸዋ! በዚህም ድንችና ሽንኩርት ገዝተው መመገብ የማይችሉ ሰዎች ከእኔ በርካሽ በመግዛት ጥፍጥናውን ለመዱት፡፡ ገና የመሸጫ ሰዓቴ ሳይደርስም በአስፋልት ላይ ሰልፍ ለመያዝ ይጠብቁ፤ ሰዓቱ ሲደርስም ለመግዛት በሻሞ ይቧቀሱ ጀመር፡፡
በተለይ ሳቢዬ እየጎለመሰ ከሄደ በኋላ በጉርጎራ ሰበብ ኹለት ዓይነት ሥራዎችን መሥራት ጀመርኩ፡፡ በሌሊት ተነሥቼ ለድንችና ሽንኩርት አውራጆች ሲጋራ እሸቅላለሁ፡፡ አውራጆቹም ለሲጋራቸው ሲሉ ከተሸከሙት ላይ እያሾለኩ ወይም በአይሱዙ መኪናዎቹ ላይ የፈሰሰውን እየለቀምኩ ስወስድ ‹እስታ› ይላሉ እንጂ ‹አይገግሩብኝም›፡፡ እኔም እየተከታተልኩና እየተንጠላጠልኩ የጎረጎርኩትን ድንችና ሽንኩርት በአሠርኳቸው እጅጌዎቼና በታጠቅኩት ወገቤ ዙሪያ እያስገባሁ እቀረቅራለሁ፡፡ ከዚያም በከረጢት በመቆጠር ከአንዱዋ ቸርቻሪ ጋር አስቀምጣለሁ፡፡ ትንሽ ቆይቼም ከአውራጅ ወዛደሮቹ የሲጋራ ኮይኔን እሰበስባለሁ፡፡ ስለዚህ ሲጋራ የጉርጎራ ሥራዬን በአግባቡ ለማከናወን፤ ጥሩ ሳቢ ለማግኘትም አስችሎኛል፡፡ በዚህም የጉርጎራ ሥራዬን ተዝናንቼ መሥራት ችዬ ነበር፡፡
ዶዮ፣ ቋንጣና ባሪያው ደግሞ በጉርጎራ ሥራዬ ጥሩ ኮይን ማግኘቴን ሲሰሙ ቅናት አቃጠላቸው፡፡ በየቀኑ እየመጡም ‹የሲጋራ ግጪን›፣ ‹የኡፋ ቻይን›፣… እያሉ መቀፈል ‹አሪፊነት› አደረጉት፡፡ እንቢ ስላቸውም ለአካባቢው የሽንኩርትና ድንች ነጋዴዎች የበፊቱን ‹የላቦሮነት› ሥራዬን እየቀደዱ አስፎገሩኝ፡፡ በዚህ የተነሣ ቸርቻሪዎቹ እንዳልጠጋቸው ‹ገገሩብኝ›፡፡ በዚያ ላይ ብዙ ጎርጓሪዎች ስለተፈጠሩ ተፎካከሩኝ፡፡
በፊት ድንችና ሽንኩርት ሻጮች የወደቀውን ለማንሳት ተጠይፈው በብስባሽ ሽታ ተቸግረው እንዳልነበር እኔ የፈጠጠውን እየጎረጎርኩና የወደቀውን እየለቀምኩ በወረፋ ስሸቅለው ሲያዩ ጊዜ አንዲት ድንች ወይም ሽንኩርት ለመውደቅ ከጆንያው ብቅ ስትል ወይም ከወደቀች ለመውሰድ በሻሞ መጣላት አበዙ፡፡ ከእኔ ይገዙ የነበሩ ድሆችም ድንችና ሽንኩርት መመገብ ሲለምዱ ጊዜ ጣማቸው፤ በጉርጎራ ሥራም ላይ ተሰማሩ፡፡ ጭራሽ ይባስ ብለው የሕጻን ልጆቻቸው ጥርስ ማብቀያ አደረጉት፡፡
ሕጻኖቻቸው ገና ቆመው መሄድ ሲጀምሩ የተቀቀለ ድንች ያቀምሷቸዋል፡፡ ማውራት ሲጀምሩ የጉርጎራን ዝና እያወደሱ ይቀዱላቸዋል፡፡ በዚያውም ድንችና ሽንኩርት ተራ በማምጣት ለቀማና ጉርጎራ ያስከልሟቸዋል፡፡ በዚህ የተነሣ ልጆቹ በአይሱዙ የጭነት መኪናዎች ላይ እየተንጠለጠሉና በተጫኑ ኩንታሎች መካከልም እየተሸለከለኩ በመጎርጎር አከፋፋይ ነጋዴዎችን አስመረሩ፡፡ በእነሱ ድርጊትም የእኔ የጎርጓሪነት ስሜ ጠፋ፡፡ በአካባቢውም ‹ውር!› እንዳልል ተወሰነብኝ፡፡ በዚህ የተነሣ የድንችና የሽንኩርት ተራ የጉርጎራ ሥራዬን ለመተው ተገደድኩ፡፡
ከዚያ በኋላ ‹ምን አዳረቀኝ› በማለት ምንም ተቀናቃኝ የሌለበትን የእንክብክብ ሥራ ጀመርኩ፡፡ በመርካቶ ውስጥ በመሽከርከር የተለያዩ እቃዎችን እንደ ዶዮ ማንከብከብ ሥራዬ ኾነ፡፡ የእንክብክብ ሥራም በፊት በፊት ያዋጣ ነበር፡፡ በቀን ቢያንስ አራት ወይም አምስት ‹ወረቀት› አይጠፋውም፡፡ ይህን ያህል ሳቢ ካገኘሁም አልቸገርም፡፡ ምክንያቱም ባገኘኋት ኮይን ቁርሴን ሁለት ሽልጦ ‹በቸላ› እገዛና በሚጥሚጣ እነፋለሁ፡፡ ከዚያም ሠራ ሠራ አድርጌ ምሣ ሰዓት ሲደርስ ‹በቸላ› ምናለሽ ተራ ከምትገኘወቅ እናት ቤት በእጄ ሣህንነት አምስት ጉርሻዎች እቀበላለሁ፡፡ ያ ማለት በቃ! ዝግ ነው፤ እንክብክብ ራሱ ይቀላል፡፡ ማታም ቢኾን ‹አንቡሌ ቤት› ‹ቅንጥብጣቢ› ስላለ ‹በየካ› አወራርዳለሁ፡፡ በዚያውም የሁለት ሦስቷን ብርሌ አንገት በመያዝ እሞጨሙጫለሁ፤ እንሳሳማለን፡፡ ኤዲያ! እርካታ ያለ እዚያ ነው እንጂ! አዳርም ቢኾን ‹በቸላ› በሽበሽ ነበር፡፡ ከፈለኩ ጎጃም በረንዳ ወይም አሜሪካ ግቢ ትኋንና ቁንጫ ‹እቅፎ አድርጌ› ሞቆኝ ደቀሼ አድር ነበር፡፡
ጎጃም በረንዳና የአሜሪካ ግቢ አድር የነበረበትን ጊዜም ሳስታውሰው ልዩ ትዝታ አለው፡፡ ያን ጊዜ እኔ ከምናለሽ ተራ በረንዳ አዳሪነት አልፌ ቤት የገባሁበት ወቅት ነበር፡፡ ጎጃም በረንዳም መሬት ላይ ‹ቸላ› እየከፈልኩ በማደር ቤተኛ የኾንኩበት ቤት ነበር፡፡ እዚያ ቤት የምናድረውም መጀመሪያ ከባሉካዎቹ ሽቦ አልጋ ሥር እስከ በሩ ድረስ ‹ቸላ› ‹ቸላ› የዘጋነው ገብተን በአንድ ጎናችን ብቻ ትንኋንና ቁንጫ ሾልከው እንዳያልፉ አድርገን እንተኛለን፡፡ በዚህ መኝታችን ተባዮች መብላት የሚፈቀድላቸው ከአንድ በኩል ብቻ ነው፤ ተከላካይም የለባቸውም፡፡ ምክንያቱም እጅን አሾልኮ ማከክም ኾነ መዳጥ ስለማይቻል የፈለጉትን ያህል መቦጨቅ መብታቸው ነው! ተባዮቹ ግን መተላለፊያ በማጣት መንገድ እየጠበባቸው የሸዋዚንገርን፣ የቻርኖሪስን፣ የሬንቦን የጦርነት ፊልም ይሠሩብናል፡፡ እዚያ ቤት የሚያድሩት ደግሞ አብዛኞቹ ‹ጮካ›፣ ወዛደር፣ ‹ቁጭ በሉ›ና ቀፋይ የሆኑ ሰካራሞች ስለነበሩ እንቅልፋቸው ወፍራም ነበር፡፡ ትንፋሻቸውም ብርድን ከቤት ጠርጎ ያስወጣል፡፡ አንዳንድ ጊዜም የሚያስወጣ ሰካራምም ያጋጥማል፤ ሆኖም እሱኑ ራሱን እናስወጣዋልን እንጂ ዝም የሚለው የለም፡- መበከሉ ግን አይቀርም፡፡ እያደር ግን መኝታው ለእኔ ‹ሙድ› የሌለው ኾነብኝ፡፡
ትንሽ ቆይቶም የመደቀሻ ደረጃዬን በማሻሻል ቆጥ ላይ ወጣሁ፡፡ ይኹንና የቆጥ መደቀሻ፡-
 አንደኛኛ የሣር ፍራሽ ስለኾነ የቁንጫ፣ የቅማልና የትኋን አፎች ይጨምርበታል፤
 ሁለተኛኛ ሣሩም ቢኾን ወፋፍራምና በስሱ የተጎዘጎዘ ስለኾነ ቆዳ ይልጣል፤
 ሦስተኛ በቆርቆሮውና በግድግዳው መጋጠሚያ የሚገባው ብርድ ከፍተኛ ስለኾነ አይቻልም፡- ይፎደፉዳል፤
 አራተኛ በቆጥነት የተረበረበው አጠና ቀጫጭን ስለኾነ እየተልመጠመጠ ከአኹን አኹን ተሠብሮ ሾለኩ የሚል ፍርሀትን ያመጣል፤
 በተጨማሪም ዋጋው ‹የካ› ስለኾነ ከመሬቱ ይወደዳል፡፡
ስለዚህ ቆጥ ላይ ማደርን ትቼ ከባሉካዎቹ አልጋ ጠርዝ ላይ ተደርቤ እንድደቅስ ተፈቀደልኝ፡- ጠባይ ነዋ!፡፡ ከዚያ ግን በወዲያ በኩል የአልጋ ጠርዝ ትተኛ የነበረች የባሉካዎቹ ልጅ ‹ከእሱ ጋር ካልኾነ› ብላ አቅጣጫ በመቀየር መጣችና እኔ ጋር ተወሽቃ መደቀስ ጀመረች፤ ‹ãኸ! ልትደፍሪኝ ነው› ብዬ ከቤቱ ጠፋሁ፡፡ እሷ እንዳታገኘኝም ለጊዜው ወደ አሜሪካ ግቢ ተቀየስኩ፡፡ ከተረሳሳልኝ በኋላም ግን ጎጃም በረንዳዬ ተመለስኩ፡- ምን ታመጣለች?
እዚህ ላይ ከተወሰነ ጊዜ ቆይታ በኋላም ጎጃም በረንዳ ሳድር ያጋጠመኝን ሳስታውስ የቺኮችን ቀልብ የመሳብ ኃይል እንዳለኝ አሳውቆኛል፡፡ በዚያን ጊዜ እንክብክብ ጥሩ ኮይን ይገኘው ስለነበር የአስተዳደር እድገቴን በማሻሻል ‹ዱ ወረቀት› እየከፈልኩ አልጋ ለማየት ፈለኩ፡፡ አስቤም አልቀረሁ አንድ ሰው ብቻ የምታስተኛ አልጋ ያለችበት ጠባብ ቤት ውስጥ ገባሁ፡፡
ስለ አልገዋ አከራዬ እንደነገሩኝ ከኾነ በፊት በቁንጅናቸው ጊዜ ቢዝነስ ይሠሩባት ነበር፡፡ በቢዝነስ ሥራቸውም አኹን እቤት ያለችውን ቺክ ወለዷት፡፡ ልጅቱ እያደገች ስትመጣ ግን የአልገዋ ቢዝነስ እየቀዘቀዘ፤ መጠኗም እየጠበበ መጣ፡፡ በዚህም እናትና ልጅ ችግር ገጠማቸው፡፡ ችግራቸውን ለመቋቋም ግን አንድ ዘዴ ቀየሱ፡፡ ይኸውም ከልጃቸው ጋር ተስማምተው ቀን ቀን እነሱ በየተራ ሊደቅሱባት ማታ ማታ ደግሞ ሊያከራዩዋት ወሰኑ፡- ቀን የሚከራይ ስለማይኖር፡፡ በዚህ ሰዓትም ከእኔ ጋር ተገናኝተን አከራዩኝ፡፡ ኾኖም እናትና ልጅ ውጭ ለማደር ተገደዱ፡፡
እኔም ታሪካቸውን ስሰማ ስላሳዘኑኝ ሴትዮዋን ‹አልገዋ ከበቃች ልጅቱ ከእኔ ጋር ተደርባ ትተኛ፡፡› አልኳቸው፡፡ ይህንን ያልኩት ስላሳዘነችን ነው እንጂ ከቺክ ጋር መደቀስ አለመድኩ?
እሳቸውም ተደስተው ‹እንዳውም ከወንድ ጋር መተኛት ትለምድልኛለች፡፡› ብለው ተስማሙ፡፡ አልጋዋን ስንሞክራት እውነትም በቃችን፡፡ ከዚያም ከልጅቱ ጋር ስንደቅስ! ስንደቅስ! እናትዋን ሳይቀር አስቀናናቸው፡፡ ችክ ‹እቅፎ› አድርጎ ማደር መጣሙን ያወቅኩት ያን ጊዜ ነው፡፡ እያደር ግን እናቷ በቅናት ነቀሉ፡፡ እሳቸውም ‹እኔ ብቻዬን ሁልጊዜ ውጭ ከማድር እየቀየርሽኝ አንዳንድ ቀን እኔም አብሬ ልደር› አሏት፡፡ ልጅቱ ግን ከእኔ ጋር ከደቀሰች በኋላ መነሳት ያቅታት ጀመር፡፡ ትንሽ ቆይቶማ እኔው ራሴ ‹ፎንቃ› ይዞኝ ቁጭ!፤ ከልጅቱ? በእሷ ‹ፎንቃ› የተነሣም በአካባቢው እያንዣበብኩ እስከመዋል ደረስኩ፡፡ እናቷ ግን በአካባቢው ‹ውር› እንዳላል በሰፈሩ ጉልቤዎች አስወቁኝ፤ ጭራሽ ጉልቤዎቹ አጅበዋት እንዲዞሩ አደረጓት፡፡ እኔም በእሷ ፎንቋ ተለክፌ የለ? እንክብክብ እንዴት ልሥራ?
ከተወሰነ ጊዜ በኋላ ማንከብከብም አላዋጣ አለኝ፡- ፈላጊው በዛ፡፡ በፊት በፊት ዕቃ ለመሸከም ‹ቅብርር›፣ ‹ጅንን› እንዳላልኩና እንዳላማረጥኩኝ እንኳን ተንቀባርሬ ልተወው ይቅርና የማንከበክበውም አጣሁ፡፡ ምክንያቱም ወደ መርካቶ ዕቃ ለመግዛት የሚመጡ ሰዎችን ገና ከታክሲ ሳይወርዱ ‹እኔ ልያዝላችሁ› የሚሉ ወዛደሮች በዙዋ!፡፡ እነ ዶዮ፣ ቋንጣና ባሪያውም እንደ እኔ ወዛደር መስለው ‹የማስቀየስ ላቦሮነትን› አጧጧፉት፡፡ የእናት ቤት ጉርሻም ሽሚያው በዛበት፡፡ በፊት “በቸላ” ዝግ እንደዘጋሁበት “የካ” የሚከፈለው ለሽታ ኾነ፡፡ ለሽታ ለሽታማ! በሸራተን አላልፍም ብዬ ተውኩት፡፡ አንድ ቀንም ‹የጥሩ ምግብ ሽታማ! ሸራተን ‹ጥግቦ ብዬ› እመጣለሁ› ብዬ በሆቴሉ በር ባልፍ፣ ብመላለስ ሸራተን መዓዛ አልባ፤ ሽታ የለሽ ሆኗል፡፡ ኋላ ስሰማ የምግብ ሽታው ኮይን ማስገባት ስለቻለ እዚያው በግቢው መሸቀሉን ሰማሁ፡፡ ጊዜ ማረሳሻ የሚኾነኝ አንቡላም ቢኾን ተወደደ፡፡ እሱንም ቢኾን በ“ቸላ” አንገት እንዳላጫወትኩበት ማሩ በአፌ እንዳልዘነበ፤ ወለላው በጉሮሮዬ እንዳልተንቆረቆረ፣ በቂጥ የለሽ ጆሯም ብርጭቆ ስኳር በጥብጠው “ብር ከቸይ” አስገቡት፡፡ ማር የነካው አንቡላም ማግኘት ትዝታና ምኞት ኾነ፡፡
(ይቀጥላል…)

 
1 Comment

Posted by on February 29, 2012 in ዐጫጭር መጣጥፎች

 

ሃይማኖት፣ ፍልስፍና እና ሳይንስ ምን እና ምን ናቸው?

ሃይማኖት፣ ፍልስፍና እና ሳይንስ ግኑኝነት ያላቸው ፅንሳተ ሐሣባት ናቸው ወይስ የተለያዩና የማይገናኙ? ተያያዥ ፅንሳተ ሐሣብ ከኾኑ ግኑኝነታቸው እንዴት ነው? በተመጋጋቢነት ወይስ በሌላ? በተመጋጋቢነት ከኾነ የትኛው መሠረት የትኛው ደግሞ ቅርንጫፍ ይሆናል? (የትኛው ለየትኛው መጋቢ ይሆናል?) የተለያዩ ከኾኑስ ተቃራኒ ናቸው ወይስ ሌላ ነው የመለያየታቸው ምሥጢር?

የሃይማትን፣ የፍልስፍናን እና የሳይንስን ግንኙነትና መለያየት ለማሳየት ብዙዎች ሦስቱን የሥነ አመክንዮ ሕግጋት እንደሚጠቀሙ ይታወቃል፡፡ በተለይም ሃይማኖትን ከፍልስፍና እና ከሳይንስ ጋር ይቀረናል ለማለት የሚጠቀሙት ያለ መቃረን ሕግን (Law of non-contradiction) ነው፡፡ ስለዚህ በዚህ ጽሑፍ መጀመሪያ የፍልስፍናን እና የሃይማኖትን ልዩነትና አንድነት በእነዚህ ሕግጋት በመገምገም፤ የሳይንስንና የሃይማትን ወይም የፍልስፍናንና የሳይንስ ግንኙነት በዚያ መንፈስ ወስደን አጠቃላይ ያላቸው ግንኙነት ምን እንደሚመስል በማነጻጸር እንመለከታለን፡፡ Read the rest of this entry »

 

ሃይማኖት

የሃይማኖት ምንነት፡-

ሃይማኖት የሚለው ቃል ‹ማመን› እና ‹መታመን› የሚሉ ቃላትን ያቀፈ ፅንሰ-ሐሣብ ነው:፡ ‹ማመን› አንድ ‹ሰው› ወይም ‹አካል› የተናገረውን፣ የሠራውን፣ ያዘዘውን፣… አምኖ መቀበል ወይም በዚያ አካል ላይ እምነት ማሳደር ሲሆን ከዕለታዊ የሰዎች ለሰዎች የእርስበርስ የግንኙነት መስተጋብር እስከ አጠቃለዩ ዓለመ ፍጥረት መኖርና ጥበቃ፤ እንዲሁም ቃልኪዳናዊ ስምምነት ያለውን ሁኔታ ያጠቃልላል፡፡ በሌላ አገላለፅ ማመን ከራስ ውጭ የሚገኝ  የአንድ አካልን (ነገርን) መኖር አምኖ በመቀበል የእምነት ስምምነት ማድረግ ነው፡፡  እምነትም ‹ይሁን› ብሎ በመቀበል በስምምነት ውስጥ መግባት ወይም ስምምነትን መቀበል ነው፡- እምነት ውል መግባት ነው፡፡ ይህ  ከእግዚአብሔር ጋር ስናያይዘው መኖሩንና የሚሠራቸውን ተግባራት አምኖ በመቀበል መስማማት ይሆናል፤ ማመን፡፡ ስለዚህ በእግዚአብሔር ማመን ‹የዓለመ-ፍጥረቱ፣ የፍጥረታት፣ የዕውቀት፣ የሞራል… › መሠረት፣ አመንጪ፣ የበላይ ተቆጣጣሪና ጠባቂ አካል አለ፤ ከሰዎችም ጋር በተለያየ መንገድ ግኑኝነት ያደርጋል፤ በዚህም የቃል ኪዳን ስምምነት ገብቷል ይህም ትክክል ነው ብሎ መቀበል ነው፡፡

የሰው ልጅ ደግሞ በዓለም ላይ ሲኖር ያለ እምነት  ምንም ሊተገብር አይችልም፡፡ ዕምነት ለሰው ልጆች ማኅበራዊ ሕይወትና የአእምሮ እረፍት መሠረት ነው፡፡ በግልጽም ሆነ በሥውር አንድ ሰው ከሌሎች ጋር ግኑኝነት የሚያደርገው፣ የሚኖረው፣ … በሌሎች ላይ ዕምነት በማሣደር ነው፡፡ ሌሎች ተግባሮት ሁሉ የሚመጡት ዕምነትን መሠረት በማድረግ ነው፡፡ ስለዚህ የሰው ዕምነትም ከጥቃቅን ነገሮች የርስ በርስ ግኑኝነት ጀምሮ እስከ ዓለመ-ፍጥረቱ መሠረት መጠበቅ ያለውን ነገር አምኖ ይኖራል፡፡ ዕምነቱም በግልፅ ከሚያውቀው ጀምሮ እስከ ሊረዳው እስከማይችለው ያለውን ነገር ያጠቃልላል እንጂ በተጨባጭ ነገሮች ላይ ብቻ የተመሠረተ አይደለም፡፡

ሃይማኖት ደግሞ ከማመንም በላይ ነው፤ መታመንን ይፈልጋል፡- ‹ሰው በልቡ አምኖ ይጸድቃል፤ በአፉም መስክሮ ይድናል› እንዳለ ቅ.ጳውሎስ፡፡ ‹መታመን› የሚለው ፅንሰ-ሐሣብ ማመንን እንደ ቅድመ ሁኔታ ይፈልጋል፡- እምነት ላልተጣለበት ነገር መታመን የለም፡፡ ስለዚህ ማመን ለመታመን ግማሽ ክፍል ነው፡፡ ‹መታመን› የሚለው ፅንሰ ሐሣብ የሚገልጸው ለአንድ አካል ወይም ሰው የገቡትን ቃል ኪዳን ወይም ስምምነት አክባሪ፣ ጠባቂ፣ ፈጻሚ መሆን ወይም በስምምነቱ መሠረትም ኃላፊነትን መወጣት፣ አኗኗርን መምራት ወይም ተግባራን ማከናወን ማለትን በመሆኑ መተማመናዊ ትግበራን ይገልጻል፡፡ መታመን ከእግዚአብሔር ጋር ያለው ግኑኝነትም ‹መኖሩን፣ ድንቅ ተግባራቱን፣ ጠባቂነቱን፣ ትዕዛዛቱን፣ወዘተ… አምኖ በመቀበል መመስከር፣ ከእሱ ጋር የገቡትን ግኑኝነት በማክበር በአግባቡ ሕይወትን መምራት ማለት ይሆናል፡፡ ስለዚህ ሃይማኖት የእነዚህ የሁለት (የማመንና መታመን) ተመጋጋቢ ፅንሣተ ሐሣብ ውህድ ፅንሰ ሐሣብ ነው፡፡

አንድን ቃል ኪዳን በማመን ከአምላክ ጋር ግኑኝነት የሚያደርገው ምክንያታዊ አእምሮ ያለው ሰው ነው፡፡

በአሁኑ ጊዜ በዓለማቀፍ ደረጃም ሆነ በሀገራችን የሃይማኖት እየተናቀ፣ እየተንኳሰሰና እየተተቸ የሚገኝበት ጊዜ መሆኑ ለብዙዎች ግልፅ ነው፡፡ ለብዙዎችም ይህ አካሔድና ዕይታ ትክክል መስሎ ይታያቸዋል፡፡ አስተውሎታዊ ግን አይደለም፡፡

የእምነት ዓይነቶች፡-

ሃይማኖት ማመንና መታመን የሚሉ ፅንሣተ-ሐሣብን የያዘ ቃል ነው ባልነው መሠረትም ዓይነቱንም በዚህ ወሰነ ትርጉም ተመሥርቶ ይከፋፈላል፡፡ በአጠቃላይ ሃይማኖትን በሦስት ከፍሎ ማየት ይቻላል፡፡

  1. በእግዚአብሔር ህልውነት ላይ የተመሠረተ ሃይማኖት
  2. በእግዚአብሔር አለመኖር ላይ የተመሠረተ ሃይማኖት
  3. ‹አሊለም› ሃይማኖት

1)  በእግዚአብሔር መኖር ላይ የተመሠረተ ሃይማኖት፡-

  1. የእግዚአብሔር ህልውነትን በማመንና እሱን በመመሥከር እግዚአብሔር ከፍጥረቱ ጋር ግኑኝነት የሚያደርግ በሥራው ፍፁም የሆነ አምላክ መሆኑን ይቀበላል፡፡ በዚህ ክፍል ውስጥ የሚካተቱም ብዙ የሃይማኖት ደረጃዎች ይገኛሉ፡፡

2)  በእግዚአብሔር አለመኖር ላይ የተመሠረተ አስተምህሮ፡-

  1. የእግዚአብሔርን ህልውነት የሚክድና ለዚያም አቋም ጥብቅና የቆመ ሃይማኖት መሰል አስተምህሮ ነው፡፡ ይህ ዓይነት ሃይማኖት በግልፅና በተቋማዊ አደረጃጀት የማይታወቅ ቢመስልም በአብዛኛው በሳይንስና በፍልስፍና አስተምህሮ ተወሽቆ እምነቱ ተቀባይነት አግኝቶ እንዲስፋፋ ጥረት ይደረግለታል፡፡
  2. የዚህ ሃይማኖት አቀንቃኞች በዋናነት ዝግመተ ለውጠኛችና ቁሳካላዊያን ናቸው፡፡ ለምሳሌ እንደ ፈርደሪክ ኒቼ፣ ማርክስ፣ ሌኒን፣ ዳሪዊን፣ ሪቻርድ ዳውኪንስና መሰሎቻቸውን መጥቀስ ይቻላል፡፡

3)  ‹አሊለም›[1] እምነት

  1.  እግዚአብሔር አለ ግን፡-
  • ሥራው ትክክል አይደለም፡- ፍጥረቱን ሲመለከቱት ፈጣሪና ተቆጣጣሪ እንዳለው ይገልጻል፡፡ ይሁንና የፍጠረቱ አኗኗርና በችግር የሚገኝ መሆኑ ከእርሱ ጠባያት ጋር ይጋጫል፡፡ ስለሆነም እኩይነት በዓላማችን መንሠራፋቱ ትክክል አይደለም፡፡ በዚህ የተነሣም የእግዚአብሔርን ህልውነት እንጠራጠራለን የሚል አቋም ያራምዳሉ፡፡ ስለዚህ የፍጥረትን ፍጹም አለመሆን ለጥርጣሬያቸው እንደ ማስረጃ ያቀርባሉ፡፡
  • ከፍጥረት ጋር ግኑኝነት የለውም፡- እግዚአብሔር ቅዱስና ከሁሉም በላይ ስለሆነ በእርኩሰትና በክፋት ከተሞላው የፍጥረቱ ሁኔታ ጋር ግኑኝነት የለውም፡፡ እግዚአብሔር ከፍጥረቱ ጋር ግኑኝነት ያደርጋል ማለት ከፍጹማዊ ጠባያቱ ጋር ይጋጫል፡፡ ስለዚህ እግዚአብሔር ካለ  የፍጥረቱ አካል ያልሆነ ነው፡፡ ለምሳሌ አርስቶትል የማይንቀሳቀስ አንቀሳቃሽ የሚለው ይህንን አካል ነው፡፡
  1. የትኛውን ትክክል?፡- በዓለም ላይ የሃይማኖት ዐይነት ብዙ ነው፤ ትክክለኛውንም ለመለየት ያስቸግራል፡፡ ያለ ሃይማኖት ደግሞ እግዚአብሔርን መኖሩን አምኖ ማምለክና መመስከር አይቻልም፡፡ ስለዚህ እግዚአብሔር በህልውና መኖሩን አምነን ብንቀበል እንኳን በየትኛው እምነት ዓይነት (ሃይማኖት) ከእሱ ጋር ግኑኝነት ማድረግ እንዳለብን መለየት ስለማንችል ‹አለም›፣ ‹የለም› ብለን መግለፅ አንችልም፡፡
  2. እግዚአብሔር አለ ግን ከፍጥረት የተለየና ከእሱም ውጭ የሚገኝ እንዲሁም ከፍጥረት ተለይቶ ዘላለማዊ የሆነ አይደለም፡፡ ከፍጥረቱ ጋር ብቻ አብሮ የሚገኝ ነው አንጂ! በተለይ ሳይንቲስቶች ከንፁህ ኃይል (pure energy) ጋር ያይዙታል፡፡ በዚህ አስተሳሰብ ወስጥ የሚገኙ የተወሰኑ ፈላስፎች (ም.ስፒኖዛ፣ ረሰል) እና ሳይንቲስቶች (ም. አይንስታይን፣ እስጢፋኖስ ሃውኪን…) ናቸው፡፡

ከዚህ በላይ የተጠቀሱት ሦስት አማሮጮች ውስጥ ከመጀመሪያው በስተቀር ሌሎቹ የሃይማኖትን ትርጉም በትክክል የሚያሟሉ አይደሉም፡፡ ሁለተኛው አማራጭ ምንም እንኳን ፍልስፍና እና ሳይንስን በማመንና ለእነሱም ጥብቅና በመቆም መታመኑን የሚመሰክር ቢኾንም በውስጡ የተለያዩ ችግሮች አሉበት፡፡ አንደኛ ፍልስፍና (በተለይ ዓለማዊ ፍልስፍና) የሚታመን መሠረት የሌለው ገና በእውን ነገር መኖርና አለመኖር ላይ የሚሟገት የንፀሮተ ዓለም ፅንሰ-ሐሣብ ነው፡፡ በእውን ነገር መሠረት መኖርና አለመኖር ላይ ጭቅጭቅ አለበት፤ በዚህ የተነሣም ከሰዎች አንጻር ብቻ የሚቃኝ አመለካከት ለመኾን ይገደዳል፡፡ ሳይንስ ደግሞ የተለዋዋጩ ዓለም ተለዋዋጭ ዕውቀት ነው፡፡ ሰዎች ለማወቅ እስከጣሩበት ያለውን በመቀበል ከዚያ ውጭ ያለውን ዕውቀት ይሸፍናል፤ መሠረቱም የሰዎች ፍልስፍናዊ ዕይታ ነው፡፡ ስለዚህ ሳይንስም የሚታመን አካልን በመሠረትነት በመቀበል ላይ የተመሠረተ አይደለም፡፡ ይሁንና ኹለቱም ለክፍላቸው የታመነ ምስክርነት አሏቸው፤ስለኾነም ነው ዕይታቸው  እንደ ሃይማኖት ሊወሰድ የቻለው፡፡ ችግሩም ያለው በመታመናቸው ሳይኾን የታመኑበት ነገር አስተማማኝ አለመኾኑ ነው፡፡ ይህ ስለኾነም በእግዚአብሔር አለመኖር ላይ የተመሠረተ አስተሳሰብ ሃይማኖት የሚለውን ፅንሰ-ሓሣብ በአግባቡ የማያሟላ ነው፤ በመኾኑም ተቀባይነት የለውም፡፡

ኹለተኛው አቋም ግራመጋባት የፈጠረው አስተሳሰብ ይመስላል፡፡ የአስተሳሰብ ግራ መጋባት ደግሞ የእምነት መድረሻ አይኖረውም፡፡

በዚያም አለ በዚህ ትክክለኛ ሊኾን የሚችለው አንደኛው ዓይነት ብቻ ነው፡፡ ምክንያቱም ሃይማኖት የሚያምኑት ወይም ቃል የገቡለት አካል መኖርን ለእሱም ቃል ገብቶ መጠበቅን ይጠይቃል፤ በቃል ኪዳን የተሣሠሩት አካል ከሌለው ወይም አስተማማኝ የኾነ አካልን ቃልኪዳን ተቀብሎ ካልጠበቁ ሃይማኖት አይኖርም ወይም የተሟላ ትርጉም አይኖረውም፡፡ እግዚአብሔር ደግሞ አንድ ብቻ ነው፡፡ በዚህ የተነሣ ሃይማኖትም አንድ መሆን የግድ ነው፡፡ ስለኾነም ነው ቅ.ጳውሎስ ‹አንዲት ሃይማኖት› በማለት እግዚአብሔር አንድ እንደኾነ ኹሉ በሃዝ ወስኖ ያስቀመጠው፡፡

  1. በእግዚአብሔር መኖር ላይ የተመሠረተ ሃይማኖት ደረጃዎች፡-

1ኛ ደረጃ. በአግዚአብሔር መኖር ተፈጥሮን መሠረት አድርጎ:-

  1. ፍጥረት ያለ ልዕለ ተፈጥሮ አካል ሊገኝ የሚችልበት ዕድል የለም፡፡ ፍጥረታትን ሁሉ ፈጥሮ የሚያስተዳድራቸው አካል መኖሩ የግድ አስፈላጊ ነው፡፡ ሆኖም እያንዳንዷን የሰዎች እንቅስቃሴ የሚቆጣጠር አይደለም፤ ከፈጠረ በኋላ ሕግና ሥርዓትን ሠርቶ በዚያ እንዲተዳደር ትቶታል፡፡ ለምሳሌ አፍላጦን፣ አርስጣጣሊስና አብዛኞቹ የግሪክ ፈላስፎች በዚህ ዕምነት አቋም ውስጥ የሚካተቱ ናቸው፡፡
  2. ማስረጃቸው ተፈጥሮ ብቻ  ነው፡፡ በሐሳብ ደረጃ የሃይማኖት መጻሕፍትን በአብዛኛው አይቀበሉም፤ ከተወሰኑት የምሥራቅ ሃይማኖቶች በስተቀር፡፡

2ኛ ደረጃ. አግዚአብሔር በተለያየ ሁኔታ መገለጡን የሚያምንና የሚቀበል፡-

  1. አግዚአብሔር ፍጥረታትን ከመፍጠሩም በተጨማሪ ከፍጥረቱ ጋር ግንኙነት ያደርጋል፤ በተለይም ለሰዎች ማንነቱን ገልጽዋል ( ለምሳሌ በራዕይ፣ ሰዎችን በቀጥታ በተላያየ ነገር ላይ ተገልጾ በማነጋገርና ምልክቶችንና ታምራቶችን በማሳየት፣ በህልም…) ሆኖም እንደ እኛ ሰው በመሆን አልተገለፀም፡፡
  2. የእስልምና ሃይማኖት፤ እንዲሁም ከእነዚህና ከምሥራቅ ሃይማኖቶች ጋር የተያያዘ አስተምህሮ ያላቸው አብያተ እምነቶች፡፡ የአይሁድ ሃይማኖት በዚህ ክፍል መካተት ቢችልም ወደፊት ሰው በመሆን ይገለፃል የሚል እምነት ስለሚያራምድ ከዚህ በታች ከተገለፀው ከክርስትና ሃይማኖት ጋር የበለጠ ይቀርባል፡፡ ሰው በመሆን በሥጋ ሰብዕ አልተገለፀም በማለት ደግሞ ከእስልምና ሃይማኖት ጋር አብሮ ይሰለፋል፡፡ የባህዑላ ሃይማኖትም በዚህ ክፍል መመደብ ይችላል፡፡

3ኛ ደረጃ. እግዚአብሔር በሥጋ (ሰው በመሆን) አንደተገለጠ የሚቀበል፡-

  1. እግዚአብሔር ፍጥረቱን ከመፍጠሩም በተጨማሪም ከፍጥረቱ ጋር ግንኙነት ያደርጋል፡፡ በዚህ ግንኙነትም በሰውነት እስከመገለጥ ደርሷል፡፡
  2. በዚህ ሥር የሚገኙ በክርስትና ወስጥ የሚገኙ አባዛኞቹ ሃይማኖቶች ናቸው፡፡ ለምሳሌ፡- ኦርቶዶክስ፣ ካቶሊሊክና ፕሮቴስታንት
  3. አምስቱ አዕማደ ምሥጢራት ዶግማዎቻቸው ናቸው፡፡ ለምሳሌ የኦርቶዶክስ ሃይማኖት አዕማዳተ ምሥጢራት የሚባሉት፡- ምሥጢረ ሥላሴ፣ ምሥጢረ ሥጋዌ፣ ምሥጢረ ጥምቀት፣ ምሥጢረ ቁርባንና ምሥጢረ ትንሣኤ ሙታን ናቸው፡፡ ከእነዚህ አዕማደተ ምሥጢራት የወጣ አስተምህሮ የለም፡- ከወጣም የክርስትና መንፈስ አይኖረውም፤ ይሁንና ባስሊየሳዊያን (ኢየሱስ ብቻ) እና አርዮሳዊያን (የያህዋ ምስክሮች) የሚባሉ ይህንን አስተምህሮ በሙሉነት የማይቀበሉ አካላትም አሉ፡፡

እዚህ ላይ ጥያቄ በማንሳት መከራከር እንችላለን፡፡ በእግዚአብሔር መኖር አያምኑም የምንላቸውን ሃይማኖቶች ብንተዋቸው እንኳን በእሱ የሚያምኑት ሃይማኖቶች ለምን ተለያዩ? የሚያምኑበት አምላክ አንድ አይደለም እንዴ? ነው የሃይማኖት መለያየት ምንም ለውጥ የለውም? ለውጥ ከሌለው በተለያዩ ሃይማኖቶች ተቃራኒ የሆኑ መርሆዎች ለምን ሊኖሩ ቻሉ? ለምንስ አንዱ ሌላውን እንደተሳሳተ ይቆጥራል? አንድ ሃይማኖት ብቻ ከሆነ ትክክል ታዲያ ሌሎቹ ምን ይሠራሉ? የትኛውስ ነው ትክክል? እንዴትስ ትክክለኛውን ለይቶ ማወቅ ይቻላል?

ሃይማኖት ለምን ተለያየ?

የሰው ልጅ በዓለም ላይ ሲኖር በባህል፣ በልምድ፣ በግንዛቤ መለያየትና በቀደምት ትውልዶች አስተሳሰብ ተፅዕኖ እንደሚደረግበት ይታወቃል፡፡፡ ይህ ደግሞ የአምልኮ ሥርዓትና የዶግማ መለያየትን እንደሚፈጥር ይነግረናል፡፡ በዓለም ላይም የተለያየ ሃይማኖት መኖሩ እርግጥ ነው፡፡  ይህንን መለያየት በማየት ‹የሚመለከው እግዚአብሔር አንድ ኾኖ እያለ ለምን ሃይማኖት እንደዚህ ሊለያይ ቻለ?› በማለትም መጠየቅ አግባብ ነው፡፡ ለዚህ ጥያቄም የሚከተሉትን ምክንያቶች ማቅረብ ይቻላል፡፡

v  በሰው ልጆች ፍላጎት መለያየት፡- ሃይማኖት ከሰዎች አመለካከት ጋር የተያያዘ በፍላጎት የሚቀበሉት ነገር ነው፡፡ በመኾኑም ሰዎች አመለካከታቸው በመለያየቱ የሚከተሉት ሃይማኖትም በፍላጎታቸው ላይ ተመሥርቶ መለያየቱ የግድ ይኾናል፡፡

v  የሰው ልጅ በነፃ አዕምሮው በመምረጥ የሚያምን መኾኑ፡- ሰዎች በፈቃዳቸውና በነፃ ምርጫው ተመሥርተው ነው ዕምነታቸውን የሚወስኑት፡፡ በነፃ ምርጫቸው በመጠቀምም የሚፈልጉትን፣ ቅርብ የኾኑለትንና ተፅዕኖ ያደረገባቸውን ሃይማኖት መርጠው ያምናሉ፡፡ ነፃ ምርጫም የኹኔታዎች ተገዥ ስለኾነ ሰዎች ተገዥ በኾኑበት ነገር ላይ ተመሥርተው እምነታቸውን እነዲመርጡ ያደርጋቸዋል፡፡ በዚህ የተነሳም ሃይማኖት እንደ ኅብረተሰቡና ሰዎች ልዩነት ሊለያይ ችሏል፡፡

v  የሰው ልጅ ስህተት ፈፅሞ የሚኖር መኾኑ፡- በክርስትና ሃይማኖት ዕይታ የሰው ልጅ በምድር ላይ መኖር የጀመረው ስህተትን ከፈፀመ በኋላ ነው፡፡ በዚህ ዓለም ላይ ሲኖርም ብዙ የዕለታዊ ሥራዎችና የታሪክ ውርሶች ተፅዕኖ ያደርጉበታል፡፡ በዚህ የተነሳም አዕምሮው እየዛገ በመሔዱ የፅሑፍ ሕግ በዕየለቱ እየተመለከተ እንዲያስታውስ ተደርጓል፡፡ በመኾኑም የሰው ልጅ ስህተትን ከፈፀመ በኋላ ያለው ሕይወቱ በስህተት የተሞላ ሊኾን ችሏል፡፡ ይህም የተለያየ ሃይማኖትንም እንዲፈጥር አድርጎታል፡፡

v  የሰው ልጅ አኗኗር በሕግና በልምድ እየተለያየ መሔድ፡- ሰዎች በመኖሪያ አካባቢያቸውና በአኗኗር ስልታቸው ይለያያሉ፡፡ በመኾኑም በዓለም ላይ አንድ ተመሳሳይ የኾነ ነገርን በተለያየ መንገድ ሊገልፁትና ሊተገብሩት ይችላሉ፡፡ ይህም ከታሪካዊ ቆይታ ጋር ተያይዞ ልምድ ይኾናል፡፡ ሃይማኖትም በዚህ ልምድና አኗኗር ሥርዓት ተገዥ ነው፡፡ ይህ በመኾኑም በዓለማችን ላይ የሃይማኖት መለያየት ሊፈጠር ችሏል፡፡

v  በሰይጣን መኖር፡- በዓለማችን ላይ ሰዎች በስህተት ጎዳና እንዲጓዙ የሚያደርግ ሰይጣን የሚባል እርኩስ መንፈስ አለ፡፡ የእሱም ዓላማ ሰዎች ከመልካምነት ርቀው ከአምላካቸው እንዲለዩ ማድረግ ነው፡፡ በዚህ ተግባሩም የሰዎች እምነት የተለያየ እንዲኾን በማድረግ ያሳስታል፡፡ በመኾኑም በዓለም ላይ የተለያዩ ሃይማኖቶች እንዲፈጠሩ አድርጓል፡፡ ለዚህም በአንድ መጽሐፍ ቅድስ የሚመሩ ክርስቲያኖች የተለያየ እምነት መከተላቸው ጥሩ ማሳያ ነው፡፡ ስለዚህ ሰይጣን በዓለም ላይ መኖሩ ለሃይማኖት መዛባትና መብዛት ምክንያት ነው:- ለማወናበጃነት ስለሚጠቀምበት፡፡

v  እግዚአብሔር በግደታ አምልኩኝ አለማለቱ፡- ከዚህ በላይ በተጠቀሱት ምክንያቶች ሃይማኖት መለያየት የቻለው እግዚአብሔር በግደታ አምልኩኝ ባለማለቱ የተነሳ ነው፡፡ እግዚአብሔርን የማምለክ ሥርዓት በግደታ ላይ የተመሠረተ ቢኾን ኖሮ ሃይማኖት የፍርሃት ውጤት ስለሚኾን በየትም አካባቢ ተመሳሳይ ይኾን ነበር፡፡ እግዚአብሔር ግን የነፃነት አምላክ ስለኾነ በዚህ እመኑ በማለት አያስገድድም፡፡ በመኾኑም ሰዎች እንደ አካባቢያቸው ተጨባጭ ኹኔታና ልምዳቸው የተለያየ እምነት ሊኖራቸው ችሏል፡፡ በመኾኑም ሃይማኖት ሊለያይ ችሏል፡፡

በእነዚህ ምክንያቶች የተነሳ የሃይማኖት መለያየት የእግዚአብሔርን ህልውነት መቃወም አይችልም፡፡ ከመቃወም ይልቅም  የሃይማኖት መለያየት በነፃ ምርጫ ላይ ተመሥርቶ ዕምነትን መከተል እንደሚገባ የሚገልፅ ነው፡፡ ሰው ደግሞ በነፃ አዕምሮው ተጠቅሞ ከሌላው በመለየት የራሱን አመለካከት ይከተላል፡፡ በዚህ መሠረትም የራሱን አመለካከት የተከተለ ሰውም ከእሱ ጋር የሚገጥም አመለካከት ያላቸው ሰዎችን ዕምነት ይጋራል፡፡ በዚህም በፊት ከነበረው የተለየ ዕምነት መፈጠሩ የግድ ነው፡፡ ይህም ልዩነቱን ያመጡት ከዚህ በላይ የጠቀስናቸው ምክንያቶች መኾናቸውን ይመሠክራል፡፡  ስለዚህ የሃይማኖት መለያየት የእግዚአብሔርን የነፃነት አምላክ መኾን ይመሰክራል፤ በራስ ፍላጎትም ተፅእኖ ሊዩነት ሊያመጣ ችሏል፡፡

የሃይማኖት ሚዛኖች

በጥቅል መልክ አንድን ሃይማኖት በሚከተሉት ሚዛኖች መገምገም  ይቻላል፡፡ እስቲ እንያቸው፡፡

1)  አንድ ሃይማኖት ትክክለኛ ነው ለመባል በመጀመሪያ በእግዚአብሔር ህልውነት ላይ ሙሉ እምነት ያለው (እግዚአብሔር መሠረት የሆነው) መሆን ይኖርበታል፡፡ ያለበለዚያ አሳማኝ የሆነ የእምነት መሠረት አይኖረውምና፡፡ ምክንያቱም ሃይማኖት የሁለት አካላትን ቃል ኪዳን መጠበቅና መተማመን የሚፈልግ ፅንሰ-ሐሣብ ነው፡፡ እምነት የሚጣልበት ነገርን ይፈልጋል፤ በዓለም ላይ የሚገኝ ነገር ሁሉ ደግሞ ሙሉ እምነት የሚጣልበት ወይም አስተማማኝ አይደለም፡፡ በአንድ በኩል ብቻ የሆነ እምነትም ለሃይማኖት የተሟላ ወሰነ ትርጉም አያሰጥም፡፡ ስለዚህ እግዚአብሔርን መሠረቱ ያላደረገ ሃይማኖት ትክክል አይደለም፡፡

2)  የእግዚአብሔርን መታወቂያ ጠባያትም ሳያምታታና ሳይሻራርፍ በሙሉነት መቀበል መቻል አለበት፡፡ አግዚአብሔርን ልናውቀው የቻልነው በጠባያቱ ምንባብነት ነውና፡፡ የእግዚአብሔርን ጠባያት ሙሉ ለሙሉ ሳያካትት እና/ እያምታታ የሚገልጽ ሃይማኖት አስተማማኝነት አይኖረውም፤ ችግር አለበት፡፡

3)  ከእግዚአብሔር ተነገረ የተባለው ነገር በተግባር ተገልጾ መታየት (መተግበር) መቻል አለበት፡፡ ለምሳሌ በትንቢት መልክ የተገለጹ በተግባር ተፈጽመው፣ በምሳሌ የተገለፁም በአማዊነት እውን ሆነው መታየት አለባቸው፡፡

4)  ሃይማኖቱ ከእግዚአብሔር ለሰዎች በሰዎች አማካይነት የተገለጸ መሆን ይኖርበታል፡፡ ምክንያቱም ሃይማኖት ከሰዎች አዕምሮ አስተሳሰብ በላይ የሆኑ ነገሮችን የያዘና የእግዚአብሔርን ሥራዎች የሚገልፅ ነው፤ እነዚህን መገለጦች በአግባቡ አውቆ ለሰዎች መግለጽ የሚችለው ደግሞ ራሱ እግዚአብሔር ብቻ ነው፡፡ እሱም ምንም እንኳን ሰዎች ሊረዱት በሚችሉ ነገሮች ሁሉ ማንነቱን፣ ተግባራቱንና ህልውናውን መግለጽ ቢችልም በአግባቡ ሰዎች ሊገነዘቡት የሚችሉት በሰዎች ቋንቋና መግባቢያ መንገድ ሲገለጽ ነው፡፡ ይህንን ማድረግ የሚችሉት ደግሞ ሰዎች ራሳቸው ናቸው ወይም በሰዎች በኩል ነው፤ ስለዚህ በሰዎች በኩል መገለጹ ከየትኛውም መንገድ የተሻለ ነው፡፡ እንዲሁም ሃይማኖት ከአምልኮ ተግባራት (ከጸሎት፣ ጾም…) ጋር የተያያዘ ነው (በተለይ ጸሎት ከበላይ ጋር የሚደረግ ውይይት ነውና)፤ ይህንን ደግሞ የሚፈጽሙት ሰዎች ናቸው፡፡ ይህንን አምልኮም የሚፈጽሙት እነሱ ሊገባቸውና ከስሜታቸውና ከአዕምሯቸው ጋር አገናዝበው ነው፡፡ ይሁንና መሠረታዊ ሕግጋቱ ( ለምሳሌ የእግዚአብሔር ጠባያት ፍጹምነት) አስተማማኝ መሆን አለባቸው፤ በሰዎች አኗኗር ሁኔታ፣ የግንዛቤ ደረጃና ልምድ እና ስሜታዊነት የተነሣ በየጊዜው የሚለዋወጡና የታደሱ መሆን የለባቸውም፡፡ ይህ ሊሆን የሚችለው ደግሞ ምንጩ እግዚአብሔር ራሱ ሲሆን ነው፡፡ ይህ ከሆነም ሃይማኖት ከእግዚአብሔር በሰዎች በኩል ለሰዎች የተገለጸ መሆን አለበት፡፡

5)  ከሰዎች ተፈጥሯዊ ሥነ ልቦና፣ የአዕምሯ ሚዛንና የተፈጥሮ ሁኔታዎች (ከሰው ውጭ የሚገኙትንም ጨምሮ) ጋር መስማማት አለበት፡፡ ምክንያቱም በሃይማኖት አምኖ አምልኮ የሚፈጽመው ሰው ነውና፡፡ ሰው ደግሞ የአዕምሮና የስሜት ሥሪት መሆኑ ይታወቃል፤ አምልኮም የሚፈጽመው በአዕምሮው አስቦና በሰሜቱ አንብቦ ነው እንጂ እነዚህን የተፈጥሮ ሀብቶቹን አውልቆ አይደለም፡፡ እነዚህም የተፈጥሮው ሀብቶች ከውጭው ዓለም (ነገሮች) ጋር ግኑኝነት ያላቸው ናቸው፡፡ ስለዚህ ሃይማኖቱ የእነዚህን የተፈጥሮ መስተጋብሮች በማስማማት መግለጽ መቻል አለበት፡፡

6)  ምክንያታዊ የሆነና ዓላማ ያለው መሆን አለበት፡፡ እግዚአብሔር ግብታዊ አምላክ አይደለም፤ ስለሆነም አንዲትም ነገር በዘፈቀደ አይሠራም፡፡ በዚህ የተነሣም በሃይማኖት መኖርና መመራት ያስፈለገበት ምክንያት ያለው መሆን ይኖርበታል፡፡ ይህም ሊሆን የቻለበት ግብና ግቡ ጋር መድረሻም ሥርዓትና ዓላማ ሊኖረው ይገባል፡፡

7)  እንደዘመኑና እንደሁኔታው የሚለዋወጥ መሆን የለበትም፡፡ ያለበለዚያ ከትውልድ ሁኔታ መለዋወጥ ጋር አብሮ የሚቀያየር ከሆነ ዋስትና አይኖረውም፡፡

8)  በሃይማኖቱ ዙሪያ ለሚነሱ ጥያቄዎች ሁሉ መልስ መስጠት አለበት፡፡ ምክንያቱም ሃይማኖት በእግዚአብሔር የተገለጠና በሰዎች እሳቤ የታገዘ ስለሆነ ነው፡፡

9)  የሰው ዘሮችን ሁሉ በእኩል ዕይታ የሚያይ መሆን አለበት፡፡ ማለትም አንዱን ዘር የተመረጠ ሌላውን ደግሞ የተለየ ማድረግ የለበትም፡፡

10) በተፈጥሮ ሥርዓት ውስጥ የሰውን ልጅ የመመራመር ተፈጥሮ የሚያግድ መሆን የለበትም፡፡ የሰው ልጅ የመመራመር ተፈጥሮ ያለው ፍጡር ነውና፤ እስከቻለው ማሰብ፣ መጠየቅና የጠየቀውን መልስ ለመስጠት መሞከር አለበት፡፡

(ይህ ጽሑፍ የሚቀረው ትንታኔና መቃጫ አለ)


[1] ‹አሊለም› የሚለው  ‹አለ+የለም› የሚሉ ቃላት ጥምረት ነው፡፡

 
1 Comment

Posted by on February 24, 2012 in የኢትዮጵያ ፍልስፍና

 

አበሳ መምህር

ብዙውን ጊዜ ስለመምህር  ሲነሳ የሚጠቀሰው

“አዬ የመምህር ያለበት አባዜ፣

አስተዋይ ተማሪ ባጋጠመው ጊዜ”

የሚለው የከበደ ሚካኤል ግጥም ነው፡፡ እኔን  ያጋጠመኝ ግን ሌላ አበሳ ነው፡፡ እስቲ ለማሳያ እንዲኾነኝ በፊዚክስ ትምህርት ተመርቄ ማስተማር የጀመርኩበትን የመጀመሪያዋን ክፍለ ጊዜ ኹኔታ ብቻ ልጥቀስ፡፡

ገና ክፍል ውስጥ ስገባ ጨነቀኝ ቢኾንም እንደምንም ራሴን አረጋግቼ የዕወቁኝ ሰላምታ “Good Morning!” ማለት፡፡

መልስ ታዲያ ምን ኾነ “ከጉድ ያወጣን!”

እኔም ገና በመጀመሪያ ቀን ክፉ አልናገርም በማለት ችዬ ዝም አልኩኝ፡፡ ባይኾን ትምህርት ከመጀመሬ በፊት አንዳንድ የሥነ-ሥርዓት ሕጎችን ላሳውቃቸው “Abcent is not allowed” ብዬ ጻፍኩኝ፡፡

ወዲያው አንዱ ተማሪ እጁን አውጥቶ “ቲቸር!” አለኝ

“አቤት!”

“ሥዕል ነው ጽሑፍ?”

እርር! ነው ያልኩት እርር! “ጽሑፌ ለእኔ ይነበበኛል እንዴት ሥዕል ያደርገዋል” ብዬ፡፡ ኾኖም መቼስ ምን አደርጋለሁ ስጠየቅ መመለስ አለብኝ እንጂ በማለት “ኧረ! ጽሑፍ ነው “ማንም ተማሪ እንዳይቀር ለማለት ነው፡፡” አልኩኝ፡፡

“እሺ! ጽሑፍ ከኾነ በአማርኛ ነው የተጻፈው በእንግሊዘኛ?” ብሎኝ ቁጭ!

“ኧረ! በእንግሊዘኛ ነው!”

“እሺ! እስፔሊንጉን ንገሪን የመጀመሪያው ምንድ ነው?”

“A”

“ቀጥሎስ”

“B”

“ከዚያስ?”

“C”  ኾኖም “ስፔሊንጉን”ን መሳሳቴን አወቅኩ፡፡

ነገር ግን በዚህ ጊዜ ከጎኑ የተቀመጠው ልጅ እጁን አውጥቶ “በቃ! በቃ! ቲቸር እያንዳንዱን ስፔሊንግ በመዘርዘር ከምትለፊ ከ”A” እስለ “Z” በራሳችን እንጻፍ?” አለኝ፡፡

በዚህም ቢኾን እርር! ነው ያልኩት እርር! “እኔ የ10ኛ ክፍል የፊዚክስ መምህርት እንጂ የመዋዕለ ሕጻናት  A, B, C, D አስቆጣሪ አደረገኝ እንዴ?” ብዬ፡፡ ነገር ግን ምን አደርጋለሁ መልስ ከመስጠት ውጭ! “የተጻፈው A, B,C, D ሳይኾን ” “Absent is not allowed” የሚል ነው አልኩት እስፔሊንጉንም አስተካክዬ፡፡ እነሱም እግዜር ይስጣቸው ይኹን! ይኹን! ብለው ተስማማን፡፡

ከዚያም ያንን አጥፍቼ የእለቱን ትምህርት መጻፍ ጀመርኩ፡፡ ይኹንና ወሬያቸው አላጽፍ አለኝ፡፡ በተለይም ከኋላ ጥግ ከዳርና ዳር አካባቢ ጨዋታው ደራ፡፡ ከቀኝ ጥግ በኩልም አንድ ተማሪ “ተቀበል!” አለ፡፡

“እሺ! ጀምር” አለው ከግራ ጥግ በኩል የተቀመጠ ተማሪ፡፡ እኔም “ምንድነው?” ብዬ ዘወር ስል ተቀባዩ ተማሪ እየተዘጋጀ “ቆይ! አንዴ ቲቸር!” አለኝ፡፡

“ና ውጣ ና ውረድ ሲል እየሰማነው” አቀባዩ

“ና ውጣ ና ውረድ ሲል እየሰማነው” ተቀባዩ፡- በዜማ

“ወደ ላይ ወደ ታች አርሶት አገኘነው በለውማ!”

“ወደ ላይ ወደታች አርሶት አገኘነው፡፡”

ነገሩ ገባኝ፤ ቢገባኝስ ምን አደርጋለሁ እርር! ድብን ከማለት ውጭ! ጸሑፌ መስመሩን ስቶ ወደ ታች መውረዱን መንቀፋቸው ነውና፡፡ በዚህም ክፍሉ በሣቅና በጭብጨባ ቀውጢ ኾነ፡፡ እኔማ ምን እላለሁ? አፍሬና ደንግጬ ዝም ነው እንጂ! ይባስ ብሎ ሌላ ጉድ አጋጠመኝ የተወሰኑት እየሣቁ በመኸከለኛው እረድፍ ከኋላ ወንበር የተቀመጡት ሴትና ወንድ ተማሪዎች ጨዋታ ጀምረዋል፡- የሴትና የወንድ የከንፈር ጨዋታ! የሚገርመው ደግሞ ፊት ለፊታቸው ተገትሬ እንደፊልም ቀራጭ ቆጠሩኝ መሰለኝ ወይ እፍር! ወይ ድንግጥ!

ቢቸግረኝ እኔ አፍሬ ፊቴን ወደ ብላክቦርዱ አዞርኩኝ፡፡ ግን ደግሞ የክፍሉን ሥነ-ሥርዓት የማስከበር ኃላፊነትም አለብኝ፡፡ ስለዚህ ኮስተር ብዬ ወደ ተማሪዎቹ ዞርኩኝ፡፡ ሁለቱ ልጆች ጨዋታቸውን አድርተውታል፡፡ የተጋባባቸውም ጀማምረዋል፡፡ ገርሞኝ ዝም ብዬ እመለከታቸው ጀመር፡፡ እነሱ ግን “ማፈርና መደንገጥ ድሮ ቀረ” ያሉ ይመስላሉ፡፡

ይባስ ብሎ የጀመረው ልጅ “ቲቸር ምን ያስፈጥጥሻል ከፈለግሽ አንቺም ከአንዱ ጋር ተጫወቺ ወይም ዘወር በይልን ሙዳችንን አታጥፊው” ሲለኝ ድንግጥ ነው ያልኩት ድንግጥ! ብልስ ምን አመጣለሁ አልመታው ቢያንስ ይበልጠኛል፡፡ እንዲሁም የተማሪን ዝንብ “እሽ!” ያለ መምህር ያለ ምንም ማስጠንቀቂያ ከሥራ ውልቅ፡- ልብሱን የነካ ወደ እስር ቤት፤ አካሉን ያቆሰለ ያለ ፍርድ ቤት ውሳኔ….” የሚል ማስጠንቀቂያ አለ ሲባል ስለሰማሁ ችዬ ዝም!

ግን ደግሞ የክፍሉን ሥነ-ሥርዓት የመቆጣጠር ኃላፊነቴንም መወጣት አለብኝ፡፡ ባይኾን እስቲ ከሰሙኝ ልምከራቸው በማለት በጥያቄ መልክ “ይህ ዘመን ጥሩ እንዳልኾነ ታውቃላችሁ አይደል? ” ማለት፡፡

“በትክክል እንጂ “HIV/AIDS ወጣቱን እየቀጨው ይገኛል” የሚለውን ስብከት ልትነግሪን አይደል? ” አለኝ አንዱ ተማሪ እጎኑ ከተቀመጠችው ተማሪ እንብርት በኩል የሰደደውን እጁን ለመሰብሰብ እየሞከረ፡፡

“እሺ ሌላው ኹሉ ይቅርና  HIV/AIDS በምን በምን እንደሚተላለፍ ታውቃላችሁ?” አልኩኝ እኔን እንኳን ባያፍሩና ባይፈሩ አጅሬን እንዲጠነቀቁ ልመክራቸው፡፡

ለካ ልጅቱ ተናዳ ኖሮ “እስከ ዛሬ ድረስ ” HIV/AIDS መተላለፉን የማውቀው በቴሌቪዥንና በሬዲዮ ነው፡፡ እሱም ስልችት ብሎኛል፡፡” አለችኛ! በዚህም መምህር የኾንኩበትን ቀን ብቻ ሳይኾን የተወለድኩበትንም ቀን ልረግም ፈልጌ ነበር፡፡ ግን ባልወለድና መምህር ባልኾን መቼ ይህንን ጉድ እሰማና ዐይ ነበር ብዬ ቻል!

መቼስ ምን አደርጋለሁ ቢቸግረኝ ሣቅ ብዬ ወደ እነሱ በመመልከት ሥነ-ልቦናቸውን ለመማረክ እየሞከርኩኝ “እሺ!” አኹን ወደ ዋናው ትምህርታችን እንመለስ!” አልኩኝ፡፡

ኾኖም ሣቅ ብዬ ወደ ተማሪዎቹ መመልከት ሳበዛ ነው መሰለኝ ከፊት ለፊት ብቻውን የተቀመጠው ደህና የሚመስል ልጅ “ይመችሽ! ክፍሉን እኮ ፍቅር በፍቅር አደረግሽው”  ብሎ በዓይኑ አይመታኝም! “ወከክ!” ነው ያልኩት ወከክ!፡፡ ከመደንገጥ ሌላ ምን አደርጋለሁ? እንዳው ድንግጥ ነው እንጂ ዝም ብሎ ድንግጥ!

ይኹንና እንደምንም ድንጋጤዬን በመቋቋም “ከቻልኩ እስቲ ልምከራቸው”  ብዬ “አረ ተዉ እባካችሁ የድሮ ተማሪ እኮ እንዲህ አልነበረም፡፡ መምህሩን ያከብራል፡፡ ነውርም አይሠራም፡፡” ማለት፡- ታሪክ ልጠቅስ ፈልጌ፡፡

“አዬ!” አለኝ የዘንዶ ምስል በዩኒፎርሙ ላይ የሣለው “ድሮ ባህዮቹ ዘመን ነው? በዚያን ጊዜ ‹ተማሪ ለመምህሩ ባሪያው ነበር› ሲሉ ሰምተናል፡፡ አኹን ዘመኑ ተቀይሯል፡፡ መምህሩ እንቢ ካለ ያው ነው፡፡” ብሎ ቀበቶው ውስጥ የሰካትን ሴንጢ አያሳየኝም! የምገባበት ጠፋኝ፡፡ ምን ላድርግ ክፍሉን ትቼ እንዳልወጣ ክፍለ ጊዜው ገና አላለቀም፡፡ ፍርሃቴ  በጥፍ ቢጨምርም ችዬ ዝም!

“ቲቸር ምነው ፊትሽ ከቾኩ ጋር ተመሳሰለ? ” አለኝ ሰንጢ ከያዘው ልጅ ጎን የ2PAC ቲሸርትን ለብሶ የተቀመጠው ልጅ ፊቴ ሲነጣ አይቶ ፍርሃቴን አውቆብኝ ነው መሰል፡፡

ሱሪው ላይ የጊንጥ ምስል የሳለው ልጅ ደግሞ እግሮቹን አነባብሮ ከዘረጋበት ዴስክ ላይ ሰበሰበና “ይህ ዴስክ እንኳን ሲመቱን ይናገራል አንቺን ምን ይዘጋሻል?” ብሎኝ ሲነሳ ተደወለ፡፡ ልጁም ወደ ውጭ ወጣ፡፡ ሌሎችም ተከትለውት ሲወጡ ገርሞኝ፡- ‹አዬ! የመምህር ያለበት አበሳ› አልኩኝ፡፡

“አዬ! የመምህር ያለበት አበሳ

ሆ!ሆ!

ይቅር አይነሳ ይቅር አይነሳ

ሆ!ሆ!

ይቅር አይነሳ ይቅር አይነሳ

ሆ!ሆ!… ”

እያሉ ዳንስና ጭፈራውን አቀለጡት፡፡

መቼስ ምን አደርጋለሁ ቀስ ብዬ ሽልክ ብዬ ወጣኋ!!!

 
Leave a comment

Posted by on February 23, 2012 in ዐጫጭር መጣጥፎች

 

እልፍ አንድ ሺህ ወይስ ዐሥር ሺህ?

read in pdf

፩. ምክንያተ ጽሕፈት

ይስማዕከ ወርቁ በቅርብ ጊዜ ባሳተመው ‹ተከርቸም› በሚለው 6ኛ መጽሐፉ ‹እልፍ(፼) ዐሥር ሺህን ሳይኾን አንድ ሺህን ይወክላል› የሚል መከራከሪያ አቅርቧል፡፡ እኔም በመጽሐፉ ያቀረበውን የእልፍ(፼) ቁጥር አስተያየት ከተመለከትኩ በኋላ መስተካከል ያለበት ጉዳይ መስሎ ስለተሰማኝ ይህንን ጽሑፍ በተወሰነ ደረጃ ሞነጫጭሬ አስቀምጨው ነበር፤ በዕንቁ መጽሔት ተጠይቆ የሰጠውን መልስ ከተመለከትኩ በኋላ ግን መከራከሪያ ነጥቦችን ማቅረብ አስፈላጊ መስሎ ታየኝ፡፡

ምክንያቱም በእኔ ዕይታ የይሰማዕከ የ‹እልፍ አንድ ሺህ ነው› ውሳኔያዊ መጣጥፍና አጠቃቀም ሁለት አንድምታዎች አሰምቶኛል፡፡ አንድኛ ከዚህ በፊት የታተሙት የሊቃውንት መጻሕፍት የግዕዝ ቁጥር አጠቃቀም ስህተት መኾን ይጠቁማል፡፡ ይህ አንድምታም  ‹የሀገራችን ሊቃውንት የግዕዝ ቁጥር ዕውቀት የላቸውም› የሚል ትርጓሜንም ያመጣል፡፡ ይህንን ደግሞ ‹እነዚህ ሕዝቦች እስከ ሺህ ድረስ አልቆጠሩም እንደ?› ያስብለናል እና ‹ቀና ሲታጣ ይመለመላል ጎባጣ› የሚሉት የይስማዕከ አገላለጾቹ ምስክር ናቸው፡፡ ስጋቱ ቢገባኝም ‹ከኛ በላይ ያወቀ ቡዳ ነው› ዓይነት አቀራረቡ ግን አስተዋይነት ያለው አልመሰለኝም፡፡ ስለዚህ ጥረቱ መልካም ቢኾንም ያላስተዋላቸው ነጥቦች ስላሉ እንዲያጤናቸው እና ሌሎችም ትክክል መስሏቸው የቁጥር አጠቃቀማችን እንዳያዛቡ በሚል አመለካከት ይህንን አስተያየት አቀረብኩ፡፡ Read the rest of this entry »

 
Comments Off on እልፍ አንድ ሺህ ወይስ ዐሥር ሺህ?

Posted by on February 23, 2012 in ዐጫጭር መጣጥፎች

 

ጥበበ-አመክንዮ ዘጥንታዊት ኢትዮጵያ

በዚህ ርዕስ ዙሪያ የሚከተሉት ጉዳዮች ግልፅ ሆነው መታየት ይኖርባቸዋል፡፡

  1. የአመክንዮ መርሆዎች
  2. የጥንታዊት ኢትዮጵያ አስተምህሮ ሁኔታ
  3. የጥንታዊት ኢትዮጵያ አስተምህሮ ከአመክንዮ መርሆዎች ጋር አብሮ የሚሔድ መሆኑ

ከዚህ በላይ የጠቀስናቸውን መሠረታዊ ነጥቦች ይዘን የጥንታዊ ኢትዮጵያን አመክንዮአዊ አስተምህሮ  ከአመክንዮአዊ መርሆዎች ጋር እያገናዘብን እንመርመር፡፡ ለዚህም በመጀመሪያ አመክንዮ የሚያጠነጥንባቸውን ነጥቦች መለየት ያስፈልገናል፡፡ ሥነ አመክንዮንም ስንመረምር ዋና ማጠንጠኛው ኾነው የምናገኛቸው ምክንያታዊ ክርክር (አስተሳሰብ) እና ቋንቋ ናቸው፡፡ እነዚህ ማጠንጠኛዎቹንም ሥርዓት የሚያስዝባቸው ሦስት መሠረታዊ መርሆዎች አሉት፡፡ እነሱም፡-

  1. ያለ መቃረን ሕግ
  2. የማዕከል መገለል ሕግ
  3. የኑባሬ ሕግ

ሌሎች ሕግጋት (መርሆዎች) የእነዚህ ሕግጋት ዝርዝር ማብራሪያዎች ናቸው፡፡

አሁን የሚሆነው ጥያቄ ‹እነዚህ የሥነ-አመክንዮ መርሆዎች በጥንት ኢትዮጵያዊያን ይታወቁ ነበር?› የሚለው ይሆናል፡፡ ካልታወቁ ‹እና ኢትዮጵያዊያኑ አመክንዮን አይጠቀሙም ነበር?› የሚለው ጥያቄ ይከተላል፡፡ ከታወቁ ‹በዋናነት በየትኞቹ አስትምህሮዎቻቸው ውስጥ ተንፀባርቀዋል?› የሚል ጥያቄ ይመጣል፡፡

ከዚህ በላይ የሥነ አመክንዮ ትምርህርት ማጠንጠኛው ምክንያታዊ ክርክር (አስተሳሰብ) እና ቋንቋ ነው ብለናል፤ በኢትዮጵያ ደግሞ  ከጥንት ጀምሮ በጽሑፍ የታወቀ ቋንቋ (ግዕዝ)፤ የራሳችን የሆነ የሙግት ሥርዓት (ለምሳሌ ተጠየቅ ልጠየቅ እና በልሃ ልበልሃ የክርክር ስልቶች) እንደነበረን መካድ አይቻልም፡፡ እነዚህ የቋንቋና የክርክር የአስተምህሮ ማጠንጠኛዎችም ከሥነ አመክንዮ ጋር ከፍተኛ ቁርኝት አላቸው ካልን የኢትዮጵያውያን ሊቃውንት አስተምህሮ በምን ዓይነት መልኩ ነው የሥነ አመክንዮ ዝምድናው? ነው ምንም ዓይነት የሥነ አመክንዮ ይዘትና ቅርፅ የለውም? የሥነ አመክንዮ ይዘትና ቅርፅ የለውም ካልን የሥነ አመክንዮን ማጠንጠኛ ጥያቄ ውስጥ እናስገበዋለን፡፡ ምክንያቱም የግእዝ ቋንቋችን በሥነ ጽሑፍ የዳበረ እና የራሱ የኾነ ልዩ መዋቅራዊ ፍሰት ያለው ስለኾነ የሥነ አመክንዮ ተጠየቅን መጠየቁ የግድ ነውና፡፡ የክርክር ስልታችንም ቢኾን በአቀራረብ ፍሰቱ የዳበረ፡- ‹የትልቅ ሰውነት› መለኪያ እስከ መኾን የደረሰ፡- ስለኾነ የሥነ አመክንዮ ማጠንጠኛ ለመኾን ያቅተዋል ለማለት አይቻልም፡፡ ስለዚህ የጥንታዊ ኢትዮጵያ አስተምህሮ ሥነ አመክንዮአዊ አስተምህሮን ምን ዓይነት ይዘትና የመዋቅር ፍሰት እንደነበረውና እንዳለው መመርመር የግድ አስፈላጊ ነው ማለት ይቻላል

እዚህ ላይ መታወስ የሚኖርበት መሠረታዊ ጉዳይም አለ፡፡ የሀገራችን አስተምህሮ አዕማዳትን ለይቶ ማወቅም ያስፈልጋል፡፡ እነዚህም አዕማዳት በሃይማኖት ትምህርት (በተለይም በክርስትና ሃይማኖት) ዙሪያ፣ በኅበረ ቋንቋ ሐሣብን በመግለፅ (በተለያየ አቅጣጫ በማየት) ስልት የደባሩ ናቸው፡፡ እነዚህን መሠረታዊ አዕማዳት ሳይረዱና ሳይጠነቀቁ አስተምሯቸውን መተቸትና መተንተን ይቅር የማይባል ስህተት ያመጣል፡፡ ባይሆን አስተምህሯቸው  በሃይማኖት ላይ መመሥረቱ እና ኅብረ ቋንቋን መጠቀሙ መሠረታዊ የሥነ አመክንዮ መርሆዎችን ይጥሣል አይጥሥም የሚል ክርክር ማንሳት ይቻላል፡፡ መሠረታዊ የሥነ አመክንዮ መርሆዎችን የሚጥስ ከሆነ እኛ የኢትዮጵያዊያን አስተምህሮ ምክንያዊ አስተሳሰብ የለውም ማለት ነው? ብለን ለመጠየቅ እንገደዳለን፡፡ ምክንያታዊ አስተሳሰብ በኢትያጵያዊያን አስተምህሮ አልነበረም፤ የለምም የምንል ከሆነ ‹ምክንያታዊ አስተሳሰብ በኢትዮጵያዊያን ትምህርት ውስጥ አይገኝም› ማለታችን ይሆናል፡፡ ይህ ከሆነም (አላቸው፤ የላቸውም የሚለው ክርክር እንደተጠበቀ ሆኖ) እንዴት ታዲያ ያለመክንያታዊ አስተሳሰብ የቋንቋ ሥርዓትን (ከሰዋሰው እስከ መጽሐፍ ድርሰት) መሥራትና ማዳበር ቻሉ ብለን እንጠይቃለን፡፡  በተቃራኒው ግን ‹ኢትዮጵያዊያን ምክንያታዊ አስተሳሰብን ያዳበሩ ነበሩ፤ ናቸውም የምን ከሆነ ይህ ምክንያታዊ አስተሳሰብን የያዘ አስተምህሮ በየትኛው ትምህርታቸው ውስጥ ይገኛል የሚል ጥያቄን በማንሳት የትምህርት መስኮቹን መመርመር ይናርብናል ማለት ነው፡፡

እንደ እኔ አረዳድ ከኢትዮጵያዊያን ጥንታዊ አስተምህሮ መካከል የሚከተሉት ከፍተኛ አመክንዮአዊነት አላቸው፡፡

  1. ጥበበ-ፊደል
  2. ጥበበ-ሰዋሰው
  3. ጥበበ-ቅኔ
  4. ጥበበ-ክርክር
  5. ጥበበ-አንድምታ
  6. ጥበበ-ባህል

እነዚህን አዕማዳተ ጥበባት ለወደፊቱ በሰፊው እየፈታታን ለማየት እንሞክራለን፡፡

 

ለምን ኢትዮጵያዊ ፍልስፍና…?

ለምን ኢትዮጵያዊ ፍልስፍና…? 

በካሣሁን ዓለሙ 

‹የጥንታዊ ኢትዮጵያን ጥበብ› የሚዳስሱ መረጃዎችን ለመሰብሰብ ስውተረተር ‹Encarta 2009›ን ስለ ኢትዮጵያ ፍልስፍና ምን እንደያዘ ጠየቅኩት:: የአውሮፓ ነው ያለውን ከጥንታዊት ግሪክ ጀምሮ እስከ ዘመናዊ አሜሪካ ድረስ ያሉ የፍልስፍና  ዓይነቶችን ዘርዝሮ አቀረበልኝ፤ ወደ ህንድና ቻይናም ሔዶ አማረጠኝ፤ ወደ መካከለኛው የእስልምና ዓለም ፍልስፍናም ወስዶ አስጎበኘኝ፡፡ ሆኖም ምንም እሱ በዚህ መልክ ቢያማርጠኝም እኔ ‹ጥያቄዬ አልተመለሰም› አልኩት፤  ሐቀኛው Encarta እንኳን በኢትዮጵያ በአጠቃላይ በአፍሪካ ፍልስፍና መኖሩን እንዳማያውቅ እቅጩን አረዳኝ፡፡ ይህም የቀድሞው የቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ዩኒቨርስቲ ፕሬዝዳንት የነበሩት ዶክተር አክሊሉ ሀብቴ የተናገሩትን አስታወሰኝ፡፡

ዶ/ር አክሊሉ ለአሜሪካን ኮንግረስ የአፍሪካ ክፍል በአቀረቡት የመወያያ ሐሣብ እንዳሉት ከሆነ በእ.ኤ.አ.1958 በካይሮ ላይ ‹Mutual appreciation of western & Eastern cultural values› በሚል ርዕስ በተካሔደ ጉባኤ የአፍሪካ አስተምህሮ አለመነሳቱ አስገርሟቸው ‹አፍሪካ የት ናት?› የሚል ጥያቄ ለመጠየቅ መገደዳቸውን አንስተው የተሰጣቸው መልስ ‹አፍሪካ ያላት ማሐይም ማኅብረሰብ ነው› የሚል ዓይነት እንደነበር ገልጸው ነበር፡፡ እኔም Encarta ሐቀኛ መልሱን ከነገረኝ በኋላ የበለጡ ጥያቄዎች ተግተለተሉብኝ መጡ፡፡ ‹ለምን የእኛ ዕውቀት ሳይመዘገብ ቀረ?› የሚል!

እንዲሁም Encyclopedia of Philosophy የሚለውን ባለ አሥር መድብል የዕውቀት መዝገብ አገላበጥኩት፡- ‹ከየት ላምጣልህ?› የሚል መልስ ነበር ያገኘሁት፡፡ ጉድ! ብላችሁ አዘን እንዳትቀመጡ፤ ሰጋሁ፡፡ ቢያንስ እነ ዘርዓ ያእቆብን አለማወቁ አይገርማችሁም? እውን ኢትዮጵያ የእኔ ነው የምትለው የራሷ ጥበብ የላትም? ነው እንዳይታወቅ የተፈለገበት ምክንያት አለው? ግን ለምን? ኢትዮጵያ አሁን እንዳለችበት ሳትሆን በፊት በተለይም በጥንት ዘመናት የሥልጣኔዎች ምንጭ የነበረች ሀገር ናት፡፡ በቅርብ ጊዜያት የተከሰቱ ጉድፈቶችን ለመዛግብተ ቃሎቻቸው ማብራሪያ እንደምሳሌ ለማስቀመጥ የፈጠኑ፤… አውሮፓዉያን ለምን በአጠቃላይ የአፍሪካን በተለይም የኢትዮጵያን ፍልስፍና መዝግበው ለማሳወቅ ሳይችሉ ቀሩ? ከእነ ደካርተስ ጋር የሚያመሳስለውን የዘርዓ ያዕቆብን ፍልስፍና ያላካተቱበት ምሥጢሩ ምንድነው? አለማወቅ? ዘረኝነት? ወይስ ሌላ ጉዳይ? ግን ለምን ይህንን አደረጉ?

ከዚያም ‹ራሱ ፍልስፍና ምንድን ነው?› የሚል ጥያቄ መጣብኝ፡፡ በጣም የከነከናችሁን ጥያቄ ስትጠይቁ  መልሱን ቶሎ ካላገኛችሁ የበለጠ ጥያቄ ይጎለጎልባችሁ የለ? ስለዚህ የፍልስፍና ምንነት ማብሰልሰል ጀመርኩ፡፡ ፍልስፍና በነጠላ ትርጉሙ ‹ጥበብን ማፍቀር› የሚል እንደኾነ ደግሞ መጀመሪያ ቃሉን ተናገረው ከተባለው ከፊጣጎረስ (Pythagoras) መረዳት ችያለሁ፡፡ ሶቅራጥስም የፍልስፍና መሠረቱ መደነቅ መቻል መኾኑንም ነግሮኛል፡፡ በጥበብ ፍቅር ተነድፎ በመደነቅ ምርምር የሚደረገውም ትክክለኛው እውነት ጋር ለመድረስ መሆኑንም ተረድቻለሁ፡፡ እና ኢትዮጵያውያን በታሪካቸው የዚህ ዓይነት ጥበብ አልነበራቸው?  ይህንን ለማረጋገጥም የኢትዮጵያውያንን የጥንታዊ የትምህርት መስኮች (ጉባኤያት) መዳሰስ አስፈላጊ ኾኖ አገኘሁት፡፡ በዚህም ‹የኢትያጵያ ፍልስፍና ምን ዓይነት ነው?› ለሚለው ጥያቄ መልሱን ማፈላለግ ጀመርኩ፡፡ ከዚያም የሚከተሉት ነጥቦች የኢትዮጵያውያን ጥበብ ዋና ዋና ማጠንጠኛዎች መስለው ታዩኝ፡፡

1) መሠረቱ ዕውቀት ሳይሆን ሃይማኖት (እምነት) መሆኑን ተረዳሁ፤ ስለሆነም ‹የጥበብ መጀመሪያ እግዚአብሔርን መፍራት ነው፡፡› ይላል፡- በኢትዮጵያ የተመለከትኩት ፍልስፍና፡፡ በዚህ ግን ‹በእግዚአብሔር መኖር ላይ ተማምኖ መፈላሰፍ ይቻላል? ወይስ አይቻልም?› የሚለው ጥያቄ መጥቶ ድንቅር አለብኝ፡፡ ለዚህ የሚሆን መልስ ሳፈላልግም አዛብኛቹ የጥንታዊት ግሪክ ፈላስፎች የአንድ አምላክ መኖርን የሚደግፉ ሆነው አገኘኋቸው፡፡ እነ ኤራቅሊጠስ፣ ዜኖፎን፣ ሶቅራጥስ፣ ፕሌቶ፣ አርስጣጣሊስና ሌሎችም አጠራራቸው ቢለያይም በእግዚአብሔር መኖር ግን እንደሚስማሙ ሳያብሉ መሰከሩልኝ፡፡ ለማጠናከር ብዬ ወደ ሮማያውያን ተሸጋገርኩ እነ አውግስቲን ኋላም እነ ቶማስ አኩነስ የፍልስፍናችን መሠረትና ጉልላት የእግዚአብሔር መኖር ነው ብለው መለሱልኝ፡፡ ምስክር በሦስት ይፀናል ብዬ ወደ ዘመናዊያን ፈላስፎች ተጠጋሁ፤ እነ ደካርተስ፣ በርክሌይ፣ ካንትና መሰሎቻቸው የፍልፍናችን መሠረት እግዚአብሔር ነው አሉኝ፡፡ ከዚህ በኋላ እግዳውስ የኢትዮጵያውያንም ጥበብ መሠረቱን ‹እግዚአብሔርን መፍራት› ማድረጉ ከፍልስፍና ውጭ አያስወጣውም አልኩኝ፡፡ በእምነት ላይ የተመሠረተ ፍልስፍና አይኖርም ያለው ማን ነው?

እንዳውም ፍልስፍና በእምነት ላይ ሲመሠረት አሳማኝነት ይኖረዋል ብዬ ገመትኩ፤ እምነት አልባ ፍልስፍና ግን መሠረቱ አጨቃጫቂ ነውና፤ አጨቃጫቂ ነገርም ተቀባይነት አይኖረውም፡- የሚልው እምነት ሰረፀኝ፡፡ ምክንያቱም የፍልስፍና መሠረት እምነት ነው ካልን፤ የእምነት ዋናው መሠረትም የእግዚአብሔር መኖር ነው፤ እግዚአብሔር ደግሞ በባሕርዩ ፍጹም ስለሆነ ሌላ አያስፈልገውም፤ የአስተሳሰብ ሁሉ መደምደሚያ ነው፡፡ ነገር ግን ፍልስፍና የእምነት መሠረት ከሌለው በምን መነሻ መስማማት ይቻላል? ስለዚህ የኢትዮጵያውያንም ፍልስፍና በእምነት ላይ መመሥረቱ አስተውሎታዊ ነው እንጂ አለማወቅ አይደለም፤ ብዬ ወሰድኩት፡፡

2) ሁሉም ጥበባቸው በሥነ-ምግባር የተቃኘ መሆኑን ዐየሁ፤ ለዚህም የተረጎሟቸው የታዋቂ ፈላስፎች ጽሑፎች ሳይቀሩ በምስክርመት አረጋገጡልኝ፡፡ አንጋረ ፈላስፋን (የፈላስፎች አነጋገር) አገላብጬ ተመለከትኩት የብዙ ፈላስፎች ሥነ ምግባራዊ ንግግር ወይም መልካም ምክር በኢትዮጵያውያን መንፈስ ተቃኝቶ ተሰብስቦበታል፤ እንዳውም አብዛኞቹ የመጽሐፉ ጥቅሶች ኢትዮጵያውያን ሊቃውንት የራሳቸውን ፍልስፍና ደብቀው በሌሎች ፈላስፎች ስምና ባልታወቁ ፈላስፎች መልክ የሰገሰጉባቸው መሆናቸውን ጠረጠርኩ፡፡ ጥርጣሬ ያለምክንያት አይደለም ኢትዮጵያውያን ሊቃውንት ትህትና ስለሚያጠቃቸው ዐዋቂ ሰው መስለው መታየት እንደማይፈልጉ በጻፏቸው የሃይማኖት መጽሐፎች ተመልክቻለሁ፡፡ ስለዚህ ይህም ጥርጣሬ የኢትዮጵያውያንን የትህትና ልምድ በማየት የመጣ ነው፡፡

በተጨማሪም የዘርያዕቆብና የወልደሕይወትን ፍልስፍናዊ መጣፎች ተመለከትኩ በዋናነት በሥነምግባር ዙሪያ የሚያጠነጥኑ ወይም በሥነ ምግባር ፍልሰፍና የተቃኙ ሆነው አገኘኋቸው፡፡ ሥነ-ምግባር ደግሞ አንዱና ዋናው የፍልስፍና ትምህርት ክፍል መሆኑን ዐውቃለሁ፡፡ እንዳውም ሥነ-ምግባር አልባ ፍልስፍና ስብዕና አልባ ዕውቀት እንደሚሆን አልጠራጠርም፡፡ ስለዚህ የጥንት ኢትዮጵያውያን ፍልስፍና በሥነ ምግባር ገመድ መሸበቡ መልካምና ጥሩ ፍልስፍናዊ ዕይታ ሆኖ አገኘሁት፡፡

3) ፍልስፍናቸው በዋናነት በኅበር ትርጓሜያት የሚፈታ መሆኑንም የተመለከትኩት መለያው ነው፡፡ ይህንንስ በጥቅሉ ዘረዘር ላድርገው መሰል፡፡ በመጀመሪያ ቅኔዎቻቸውን ተመለካከትኩ የሚደንቁ ዕይታዎችንና ልዩ አቀራረቦችን ሳገኝ ‹ይህማ የትም የማይገኝ የኢትዮጵያውያን ብቸኛ ፍልስፍና ነው› እስከማለት ደረስኩ፤ ተደንቄ፡- መፈላሰፍ ልጀምር!፡፡ ቅኔያቸው ሥጋና ነፍስ የተዋሐዱበት እንጂ በአጥንትና ሥጋ ብቻ የተወሰነ አይደለም፤ ሰው ሕይወት ዘርቶ የሚንቀሳቀሰው ነፍስ ያለው ከሆነ ነውና፡፡ የኢትዮጵያውያን ሊቃውንት ትልቁ ፍልስፍናቸው ቅኔያቸው መስሎ ስለተሰማኝ በምሳሌ ላሳይ መሰል፡፡

በምንት ቆመት ማሪያም እኅተ ሙሴ ወዮሳ፣

ሰማይ ወምድር እስመ ተፀውሩ በከርሳ፡፡

ትርጉም፡-

‹ሰማይና መሬት በሆዷ ውስጥ በተሰወሩ ጊዜ የሙሴና የዮሳ እህት የሆነቸው ማሪያም በምን ላይ ቆመች?›

የዚህን ቅኔ ቆዳውን በማንሳት ሥጋውን እንበልተው፤ ባለቅኔው እንዲህ ይላል ‹አስቡት እስቲ ሰማይና ምድር በአንዲት ሴት ሆድ ውስጥ የተቀመጡ ቢሆኑ ሴትዮዋ በምን ላይ ትቆማለች? እንዴትስ ወደ ሰማይ ቀና ልትል ትችላለች? እስቲ መልስ አምጡ?› ብሎ በመጠየቅ ሰማይና መሬት በምን ላይ ቆመው ሊገኙ እንደቻሉ እያሰበ በአምላክ ሥራ ይደነቃል፡፡ እና! አዮናዊያንና አቴናዊያን የግሪክ ፈላስፎች ከዚህ የበለጠ ምን ጠየቁ? እንዳውም እጥር ምጥን በማለት ይህ ፍልስፍና አይበልጥም አንደ? ይህ ግን ለኢትዮጵያውያኑ ሊቃውንት ሥጋውና ፊት ለፊት የሚታየው አካል ነው፡፡ በኢትዮጵያውያን ነፍስ የሌለው ሥጋ የሞተ ነው፤ የ‹ጨዋ ሰው› ነው፡፡ ስለዚህ ዋናውን የቅኔውን ፍልስፍና መንፈስ መመርመር ግድ ይላል፡- በምርመር ቅኔ አነጋገር ከገለጽነው ‹ወርቁ›ን ማለት ይሆናል፡፡

የባለ ቅኔው ወርቅ የሆነው ፍልስፍና አንዲህ ነው ያለው ብዬ ግምቴን ላውራ መሰል!፤ ምን ላድርግ ግምቴን እንጂ ትክክለኛውን ነው ካልኩማ፡- ‹የማያቁትን (ያልተቀኙትን) ቅኔ መተርጎም ያለሳደጉትን ውሻ መቆንጠጥ ነው› ይሉብኛላ!፤ ስለዚህ ግምቴ መሆኑን ያዙልኝ፡፡ እንደ ግምቴ ከሆነ ባለቅኔው የእግዜር ሰው ነው፤ ሰማይን ያለ ባላ ምደርን ያለ ካስማ ያቆመ አምላክ ባደረገው ሥራ የሚያምን፤ እግዜር ከሠራው ድንቅ ተግባር ውስጥ ደግሞ በአጭር ቁመትና በጠባብ ደረት ተወስኖ ሰው መሆኑ አስደንቆ እንቅልፍ ነስቶታል፡፡ ይህንን የሚደንቀውን የአምላክ ሥራ ታዲያ በቅኔው ከሸነው፡፡ እንዳውም ሊቃውንቱ በተሰበሰቡበት ለመምህሩ (ጓደኞቻቸው) ይመስለኛል በቅኔው ምጥንጥን አድርጎ ጠየቀ፤ በተጠየቅ ቢቀመጥ፡-

‹ለመሆኑ እናንተ ሊቃውንት ሁሉ ጥያቄ አለኝና ተጠየቁ› አለ፡፡

‹ጠይቅ!› አሉ መምህሩ፡- ተማሪ ሲጠይቅ መልስ መስጠት ወግ ነውና፡፡

‹ሰማይና መሬት በእግዚአብሔር ተፈጥረው፤ በመግቦቱና ጥበቃው ይኖራሉ እያላችሁ ታስተምራላችሁ?›

‹አዎ!› አሉ ሊቁ መምህር፤

‹ማሪያም ደግሞ በመሬት ላይ ቆማ ትሔድ የነበረች እንደኛ ዓይነት ሰው ነበረች›

‹እንደኛ ዐይናት ተራ ሳትሆን አምላክ የመረጣት ነበረች እንጂ ሰውማ ነበረች!› አሉ ሊቁ ምን ሊያመጣ ነው ብለው፡- ምናልባት ሰይጣን እንደ አሪዎስና ንስጥሮስ ለምንፍቅና ዳረገው እንደ! ብለውም ይሆናል፡፡

‹አያጣርሱ የኔታ!› አለ ባለቅኔው ‹አንድ ስጠይቀዎት አንዷን ሁለት ስጠይቀዎት ሁለቷን ከዚህ ያለፍ ማር ያግደዎት› አለ ደፍሮ፤

‹አሁን ባለ ቅኔን ማን ይናገረዋል፣

እንዳሻው ሊናገር ሥልጣን ተሰጥቶታል›

የሚለው ትዝ ሳይላቸው አይቀርም ለመምህሩ፤ ሊቅ ስለሆኑ ማጣረሳቸው ገባቸው ወደ ሙግት  ሳይሔዱ አመኑና ‹ቀጥል!›አሉ በዐይን ጥቅሻ፡፡

‹አምላክ ከማርያም ከሥጋዋ ሥጋ ነሥቶ፤ ከደሟ ደም ውስዶ በማህፀኗ አደሮ ተፀንሷዋል ብለው ዐሥተመውረኛል?› አለ ባለቅኔው፤ ወደ መምህሩ እያመለከተ፡፡

‹አዎ! አምላክ በግርማ መለኮቱ እንዳለ የሰው ፍቅር አገብሮት ከማርያም ከሥጋዋ ሥጋ ከነፍሷ ነፍስ ነሥቶ ሰው በመሆን ተፀንሷል፣ ዘጠኝ ወር ካምስት ቀን ሲሞላውም ኅቱም ድንግልናዋ እንደተጠበቀ ተወልዶ አድኖናል ብዬ ማስተማሬን አምኜ አገባ!› አሉ፤ ለሙግት እየተዘጋጁ፡፡

‹እሺ ካመኑልኝማ!› ብሎ ከላይ የጠቀስነውን የቅኔውን ውርድ ነዛዋ፡፡ ምሥጢሩ ሲገለፅ ይህንን ይመስላል፡-

‹ሰማይና መሬትን እሱ በጥበቡ ይዟቸው የሚኖሩ መሆናቸውን ካመኑ፤ ማሪያምም አምላክን በማኅፀኗ ወስናው ከነበረ እሷ የት ላይ ቆማ ያዘቸው? ማለት ሰማይና መሬትንስ ይሁን እሽ! እሱ ይዟቸው ነው አልን፤ በእሷ ማኅፀን በአደረ ጊዜ እነሱን ማን ወይም ምን ያዛቸው? እሷስ በምን ላይ ቆማ ወሰነችው? …› በማለት አፋጠጠ፡- ከላይ ባለው ቅኔው ነው፡- ታዲያ!

ሊቁም ‹በሰማንያ የተረታ፣ መኸል አናቱን የተመታ› ሆኖባቸው የቅኔውን ጥልቀት ለማስረዳት የቅዱስ ያሬድንና የአባ ኤፍሬምን ውዳሴ፣ የአባ ሕርያቆስን ቅዳሴ … ቢጠቅሱም ስላልበቃቸው ለባለቅኔ ልጃቸው መልሳቸው ‹ዕፁብ! ዕፁብ! ይበል! ይበል!› አሉ፡፡ አበው በቅኔ ቤት ‹ዕፁብ! ይበል!› ካሉ ምሥጢር ተፈልቅቆ ቦግ ብሏል (ድንቅ ፍልስፍና ይዟል) ማለት ነው፡፡ አዩልኝ የሊቃውንቱን የቅኔ ፍልሰፍና ሊቅነት! የዕይታቸውን ምጥቀት! ከመቅናት ውጭ ምን ማድረግ ይቻላል? ምንም!

የትርጓሜ መጻሕፍታቻውን ቃኘሁ፤ እያጋጩና እያነጻጸሩ ሲያብራሩና ትክክለኛውን አንድምታ አንጥረው ሲያወጡ ዐይቼም ‹እና ከዚህ በላይ ፍልስፍና ምን ዓይነት ነው?› ብዬ ራሴን ጠየቅኩ፤ ለምንስ ትርጉም አስፈለገ አልኳቸው በጨዋነቴ ‹ፊደል ይገላል፤ ምሥጢር ግን ሕይወትን ይሠጣል› ብለው የተሸፈነውን ነፍስ የሆነውን መልዕክት ለመረዳት መተርጎም እንደሚኖርበት አስረዱኝ፡- አዬ! ‹የልጅ ነገር አሁን ይኸ ይጠየቃል› ብለው እኮ ነው!፡፡

እንዲሁም አባባሎቻቸውንና ምሳሌያዊና ፈሊጣያዊ ንግግሮቻቸውን፤ እለታዊ ጨዋታቸውን በማየት ድንቅ ለዛቸውንና ዐስተውሎታዊ ንግግራቸውን በዐጭሩ እነሱ ‹እንደ ወርቅ አንከብሎ እንደሸማ ጠቅልሎ› እንደሚሉት ሆኖ አገኘሁት፡፡ በዚህ ላይ ወሬ አምሮኝ በልጅነት ጠጋ ጠጋ ብላቸው እኮ ለልጅ በሚገባ መልኩ ‹ዕንቆቅልህ!› ማለታቸው አይቀርም! እኔማ ምን እመልሳለሁ ‹ምን ዐውቅልዎት!› ብዬ ራሴው መመለስ እንጂ!

ወይ ጉድ! ምሥጢር እየሣበኝ እኮ ብዙ ወሸከትኩ፡፡ በጥቅል ላውራ፤ አዎ በጥቅሉ በኢትዮጵያውያን ፍልስፍና መንፈሳዊነት የሌለው አስተያየት የለም፤ መንፈሳዊነቱም ያለ ሥጋዊ ግዙፍ ነገር አይገለጽም፡፡ ስለዚህ ኅብረ-ነገር (ኅብረ-ፍልሰፍና) የኢትዮጵያውያን ዕውቀት ድረ-ማግ ነው፡፡

4) ከዚህ ሌላ ስለ ደብተራዎች ድንቅ ግበር (አስማተ-መተት) አንሰቼ አላወራ ይቅር እንጂ እነሱን እኮ ጠላት አይደፍራቸውም! አልተወራላቸውም እንጂ ኢትዮጵያ ከጥንት ጀምሮ ነፃነቷን ጠብቃ የኖረችው  በእነሱ የመተት ጥበብ ጭምር ነው! … ካላመናችሁ ባለ ቅኔ ‹ገሞራው›ን ምስክር ልጥራ፡- የደብተራውን ግብር ያውቃልና እንዲህ አለ፡-

‹…በሩቅ አነጣጥሮ- በራዳር አስማቱ፣

ቶርቦዶ የሚያደርግ- ባንደርቢ ድግምቱ፣

ካድማስ የሚያወርድ- ሳተላይት ምትሃቱ፣

ድባቅ የሚመታ- ባዙቃ አንደበቱ፣

ድምጥማጥ አብንኖ- ጠላት አርጊ ከንቱ፣

ታላቅ ግብር(Role) ነበረው- ደብቴ ታጋይ ብርቱ፣…..›

(አቢሲኒያ መጽሔት ቅጽ 1፣ ቁጥር 16 ጥር 1993)

በሞቴ ስለ ደብተሮች አንድ ታሪክ ላውራ! የልጅ ወሬም ቢሆን ያዳምጡኝ፤ ወሎ ውስጥ ነው አሉ፡- ላስታ አካባቢ፡፡ አንድ መሪጌታ ናቸው፡- ድብትርናቸው ያልታወቀባቸው ሊቅ፡፡ የመጀመሪያ ልጃቸውን የቀለም ቀንድ ያደርጉታል፤ አጅሬው ከሳቸውም አልፎ መሪጌትነትን ይዞ እቤቱ ‹ከች!›፡፡ አንድ ቀን ታዲያ እናቱ ክሽን ያለች ዶሮ ወጥ ላባዋራዋ ትሠራለች፤ አባት ግን ከልጅ ጋር መሻማት አልፈለጉም፡፡ ስለዚህ ልጃቸው ከቤት የሚወጣበትን ዘዴ ቀይሰው ዘመድ ጋር መልዕክት ይልኩታል፤ ይች ዘዴ የገባችው ልጅ ደግሞ በድግምቱ ድስቲቷን ቆልፏት ይሔዳል፤ ማን ወንድ ይክፈታት፡፡ አባት ተናደዱ ልጁም መልክቱን አድርሶ መጣ፤ የተናደዱት አባት ግን ልጃቸው ገና በሩ ላይ ሲገባ ዐሠሩት፡- መውጣት አይችል መግባት አይሆንለት የበር መዝጊያ መስሎ ቆመ፡- እንሞካከር ማት እኮ ነው በደብተራኛ፡፡

እሱስ ቢሆን ያስመሰከረ ሊቅ አይደለ? አባቱን ዐያቸው፤ ፊት ለፊቱ በአንድ እግራቸው መሬት እረግጠው በሌላው ደግሞ ካልጋው ጠርዝ ላይ አንፈራጠው ይመለከቱታል፡፡ ሊቁ ልጅም ጦርነቱን ዝም ብሎ አልተሸነፈም፤ አባቱን ከመሬትና ካልጋ ጋር ጠፈራቸው፡- መዘዋወር የለ! መንቀሳቀስ፡፡ አሁን ተግባቡ በል ልጄ ፍታ! ልፍታ! አሉ አባት፤ ተፈታተው አብረው በሏታ! ክሽንዋን የዶሮ ወጥ፡፡ ጎበዝ ለጎበዝ ከተገናኘ ይከባበራል፡፡ አዩልኝ ይህንን ጥበብ! የመስተፋቅር ጥበባቸውንማ ሁሉም የሚያውቀው ነው? ምን አወረዋለሁ!፡- ካስነኩ በቃ!

5) በሊቃውንቱ ዕውቀት መዋቅራዊ ጥበብ ተገረምኩ፡፡ ከፊደል ገበታ ጀምሮ እስከ ሰዋሰዋዊና አጠቃላይ የቋንቋ መዋቅር ስልታቸውን ሳይ መልሴ ምን ሆነ? ‹ዕፁብ! ዕፁብ! ውእቱ!›፡፡  የፊደል ገበታ እኮ የኢትዮጵያ ማንነት የተጻፈበት ካርታ ነው፡- የሚያነበው ቢገኝ:: ስለሆነም ነው ሊቁ አስረስ የኔሰው ‹“ፊደል ሐውልት ነው … ፊደል መልክ ነው … ፊደል አባት ነው … ፊደል ልጅ ነው … ፊደል ወሰን ነው … ፊደል ዓላማ ነው … ዓላማም የኩራት ምልክት ነው፡፡ ኩራትም ነፃነት ነው፡፡ … የማንኛው ነገር መጠቅለያ ፊደል ነው፡፡” ብለው የመሰከሩት፡፡ (አስረስ ኔሰው፤የካም መታሰቢያ የኢትዮጵያ ፊደል መሠረትነት መታወቂያ 1951 ዓ.ም)፡፡ አረ ለመሆኑ! የእኛን ፊደል የሚያስንቅና የሚቀድም የዓለም ፊደል (አልፋ ቤት) ይምጣና ይወዳደር እስቲ ብዬ ልፎክር እንዴ? ይኸው ፎከርኩ!

የሰዋሰው መዋቅሩም እኮ የተፈጥሮ ግልባጭ ነው፤ ምን ልበል!:- ሰማይና መሬት በዕውቀት የተገናኙበት መሰላል ማለት እንጂ፡፡  በአዕማዳት ቆሞ፣ በአለቃ ተደራጅቶ፣ በሠራዊት የሚጠበቅ፣ በመራሂያን የሚፍታታ፣ በዓቢይና በንዑስ አግባባት እየተዋሐደና እየተበተነ የሚታሠር አስደናቂ የዕውቀት ድርጅት ነው እኮ ሰዋሰዋችን! ስለዚህ የዕውቀት ድርጅት እኔማ ምን እላለሁ ሊቃውንቱ ቢያወሩት ይሻላል እንጂ! የእኔ ግብር ‹አባ በሌሉበት…› ዓይነት ነው፡፡

በአጠቃላይ ስለ ባህላቸው ልናገር እንደ? ስለ ትውፊታችን ልመስክር እንደ? ሰለ ገዳ ሥርዓት፣ ስለ ሥነ መንግሥት፣ ስለ ዘመን አቆጣጠራችን፣ … ስለተጠየቅ ልጠየቅ፣ ስለ በልሃ ልበለሃ ክርክር ላውራ እንዴ? ጊዜ አይበቃማ! ባላዋቂነት ይበላሻላ! አቅም የለማ!… በዐጭሩ የኢትዮጵያውያን የሚያስደንቅ ፍልስፍና ተመልክቼ ጥበበኛነታቸውን ማረጋገጥ ቻልኩ፡፡ ከዚያም እንዲህ አልኩ ‹እኔ የዚህን ያህል ዐይቼ ፍልስፍናቸው ከማረከኝ ዐስተዋይ የፍልስፍና ሊቅ ቢፈትሸውማ! ምን ሊል ነው?› ግን እስከዛሬ በአግባቡ ያልተፈተሸ ለምንድን ነው? መልሱን በአጋባቡ ማግኘት አልቻልኩም፡፡ በወፍ በረር የሞካከሩት እንዳሉ ግን መመልከቴን አልሸሸግም፡፡

ሐሣቤን ልቋጭና ልሰናበት፡፡ በእኔ አቅም የኢትዮጵያውያንን አስገራሚ አስተውሎቶች፣ የጥበብ ፍቅር፣ እውነት ለማግኘትና ለማረጋገጥ የሚሔዱበትን እርቀት ዐይቼ ተደንቄያለሁ፡፡ እኔ እንደተረዳሁት ኢትዮጵያውያን የሥልጣኔው ምንጭ ነበሩ፡፡ የሥልጣኔ ምንጭ ለመሆን የቻሉት ደግሞ የራሳቸው ዐተያይ፣ አስተምህሮና የዕውቀት ክምችት ስለነበራቸው ነው፡- ገና ጥንት፡፡ ሊኖራቸው ከሚችለው ዕውቀት ውስጥ ደግሞ ፍልስፍና ቅድሚያውን ይይዛል፡፡ ስለዚህ ‹ኢትዮጵያውያን የራሳቸው ፍልስፍና ያዳበሩ ሕዝቦች ነበሩ፤ አሁንም ናቸው ብዬ ደመደምኩ፡፡

ሆኖም ለተፈጠረብኝ ‹ለምን?› ለሚለው ጥያቄ መልስ ማግኘት አልቻልኩም፡፡ የእኛን ፍልስፍና ዓለም አቀፍ መዝገበ ቃላትና ዕውቀተ መዝገብ የማያውቀው ማሳወቅ ስላልቻልን ነው ወይስ የእኛ ፍልስፍና እንዳይታወቅ ተፈልጎ ማዕቀብ ተደርጎብን? እስቲ መልስ አምጡ፡፡ ለምንም እንደሆነ ጨምራችሁ፡፡

 
1 Comment

Posted by on February 22, 2012 in የኢትዮጵያ ፍልስፍና

 
 
%d bloggers like this: